Mübadele

"Onlar buralı, biz oralı"

2012-01-16T16:44:00.000+02:00

NTV Tarih Konuşmaları, 16 Ocak 2012

Dokuz Eylül Üniv. Öğr. Üyesi Doç. Dr. Kemal Arı, NTV Tarih Dergisi Editörü Ayşen Gör ve Lozan Mübadilleri Vakfı Gen. Bşk. Sefer Güvenç, Lozan mübadelesi hakkında konuşuyor.

http://video.ntvmsnbc.com/#tarih-konusmalari-15-ocak-2012-1.html
http://tvarsivi.com/player.php?y=13&z=2012-01-16 05:17:12&res=2012-01-16 05:17:12

Yunanistanda Karamanlılar

2011-12-31T23:17:00.005+02:00

Karamanlılar Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi'nden önce Anadolu'nun Karaman bölgesinde yaşamış Rum Ortodoks inancına mensup Türk halkı.

Anadolu'daki bellibaşlı Karamanlı yerleşim merkezleri Mersin'in Tarsus ve Anamur ilçesi ve Konya'nın Sille kasabası, Ermenek, Karaman-Madenşehir, Ereğli, Aksaray'ın Güzelyurt ilçesi, Niğde merkez ve köyleri, Bor, Kemerhisar, Ihlara, Malakopi (Derinkuyu), Prokopi (Ürgüp) ilçesi,Alanya ve Yozgat ve ilçeleri, Amasya, Kırıkkale,Keskin ve Kayseri idi. Bölgede Türkçe konuşan Hıristiyan halktan en erken 15. yüzyıla ait kaynaklarda söz edilmektedir.Rum abecesi ile yazılmış Türkçe metinlere "Karamanlıca" adı verilir. Bölgede halen çok sayıda Karamanlıca mezar taşı ve kilise yazıtlarına rastlanmaktadır. İstanbul-Yedikule'deki cemaatten kaynaklanan Karamanlıca elyazmaları 15. yüzyıldan itibaren görülür. Karamanlıca ilk matbu eserler 1718'den itibaren İstanbul'da basılmıştır. 18. yüzyılda basılan eserlerin çoğu dini nitelikte iken, 19. yüzyılda basıldığı tespit edilebilen 500'ü aşkın Karamanlıca kitap arasında ise tarih kitapları, romanlar ve diğer dünyevi konular yer tutar. Kula'lı gazeteci-yazar Evangelinos Misailidis'in 1871'de Rum harfleriyle yayımladığı Temaşa-i Dünya ve Cefakâr u Cefakeş adlı romanı Türkçenin seyahat-macera türündeki ilk romanı sayılmaktadır. 20. yüzyıl başlarında Karamanlıca günlük gazeteler de yayımlanmıştır.1923 Lozan Antlaşmasına ekli protokol hükümlerince Türkiye'de yaşayan yaklaşık 193.000 Karamanlı, Rum sayılarak zorunlu nüfus değişimine tabi tutulmuşlardır. Büyük bir bölümü hiç Rumca bilmeyen Karamanlılar Yunanistan'daki yaşama kültürel uyum sağlamakta ciddi zorluklarla karşılaşmışlar ve yakın yıllara kadar evlerinde Türkçe konuşmaya devam etmişlerdir.

1551 'de İstanbul'a gelen gezgin Nicolas de Nicolay, Karamanlıların Yedikule yakınlarında büyük bir mahallede oturduklarını, geçimlerini ticaret ve zanaatla sağladıklarını, özellikle kuyumculuk ve işlemecilikte çok yetenekli olduklarını belirtir. Dükkânlarının Kapalıçarşı yakınında olduğu anlaşılmaktadır. Nicolay'a göre Karamanlı kadınlar diğer Rum kadınları gibi, hamama gitme ve kilise ziyareti dışında, sokağa nadiren çıkarlar. Evlerinde nakış işlemekte ustadırlar. Bu işlemeleri Kapalıçarşı'da ve pazarlarda satılır. Dar gelirli Karamanlı kadınlar geçimlerini sokaklarda yumurta, piliç, peynir ve sebze satarak kazanırlar.Karamanlılar, aynı dinden oldukları için Rum-Ortodoks patriğine tabidirler. Ama Rum ortodoks Patrikhanesi Ortodoks Türk cemaati ve kilisesini tanımamaktadır. Evliya Çelebi "Alanya kadim eyyamından berü Urum (Rum) keferesi bir mahallededir... Amma Urum dili bilmeyüb, batıl Türk dili bilirler. Ve Antalya, dördü Urum keferesi mahallesidir. Amma keferesi asla Urumca bilmezler, batıl Türkçe lisân üzre kelâmet ederler" diye yazar.

Süreç içinde Karamanlılar Yedikule'den Fener, Cibali, Tahtakale, Kumkapı semtlerine ve Rumların yaşadığı diğer mahallelere dağılıp yerleştiler. Karamanlıların büyük çoğunluğu İstanbul'da ticaretle uğraşırlardı. Niğde'nin Kurdonos Köyü'nden gelenler sabun tüccarı, Aravan'dan gelenler kuruyemişçi, Uluağaç'tan gelenler kabzımal, Niğde'den gelenler zahireci ve peynirci, Fertek'ten gelenler beratlı şarapçı idiler; Ürgüp'ün Sinasos Köyü'nden gelenler havyar ve tuzlu balık ticareti, Kayserililer pastırma ve sucuk ticaretiyle uğraşırlardı.Dükkanları Eminönü'nde ve Galata'daydı. İstanbul'daki Karamanlılar, Tanzimat'tan sonra kurdukları yardımsever dernekler kanalıyla köylerinin kalkınması için kayda değer çabalar harcamışlardır.

Günümüzde ise İstanbulda tamamen asimile olan Karamanlılar cemaati yanlızca Mersin ve Tarsusta birkaç mahalleden oluşan öbekler halinde yaşamlarını sürdükmektedirler.En büyük cemaatlari ise yine Mersin Çamlıbel ve Pozcu semtlerinde ikamet etmektedirler. Kentte ibadet için kullandıkları 5 ev kilisesi (şapel) bulunmaktadır. Onlar içinde en kutsal yerlerin başında Silifke yakınlarındaki Aya-Tekla (Meryemlik) kilisesi başta gelmektedir.

Bağımsız Türk Ortodoks Patrikhanesi 1921 yılında Kayseri'de kurulmuştur. Anadolu'da cemaat kalmamıştır.193.000 Karamanlı Ortodoks'un Yunanistan'a gönderilmesinden sonra aslen Akdağmadeni doğumlu Baba Eftim isimli Keskin Metropoliti Karamanlı Ortodoks papaz Atatürk'ün özel izniyle İstanbul'a ailesiyle birlikte yerleştirilmek suretiyle mübadeleden muaf tutulmuşlardır. Baba Eftim ve ailesi Galata ve Tophane semtlerinde Fener Rum Ortodoks Patrikhanesine rakip olarak kendi patrikhane ve kiliselerini kurmuşlardır. Fakat cemaati olmayan kilise çok uzun ömürlü olmayacaktır. Bunun üzerine Moldova'dan 60-70 kadar öksüz Gagavuz çocukları İstanbul'a Türk Ortodoks cemaat oluşturulsun diye getirilmişlerdir. Fakat bu çocuklar da büyüyünce İslam dinine geçerek Müslümanlarla evlenip asimile olmuşlardır. İlk Türk Ortodoks patriği Baba Eftim, daha sonra oğlu Turgut Erenerol ve kardeşi Selçuk Erenerol'dur. Kilise basın sözcüsü ve rahibesi Sevgi Erenerol yönetimi üstlenmiştir.

TBMM ilk dönem Eskişehir milletvekllerinden aslen Bodrumlu olan İstamat Zihni Özdamar ortodoks Türk, Karamanlı kökenlidir.

Kaynak: http://tr.wikipedia.org/wiki/Karamanl%C4%B1lar_%28Rum_Ortodoks%29

Göç Kuşağı

2011-12-31T22:14:00.001+02:00

JCI İstanbul Crossroads Uluslararası Kısa Film Festivalinde 2009 yılının en iyi filmi seçilen Göç Kuşağı, Mübadeleyi anlatıyor.

Mübadillerle Yapılan Bir Sözlü Tarih Çalışması

2011-12-31T21:57:00.000+02:00

Mehmet FİLİZ, Lütfü KARADAĞ, Nazife ÇELİK, Ali GÖREN ve Kübra YİĞİT ile yapılmış sözlü tarih çalışması

Gelibolu Bayırköy'de Fehime Teyze

ÇAĞAN VE DEDESİ

2011-11-16T21:31:00.001+02:00

İbrahim ŞAHİN

Çağan Irmak’ın büyükbabasının mübadele döneminde yaşadıklarını anlattığı “Dedemin İnsanları” filmi 25 Kasım’da vizyona giriyor.

Gala geliri TEGEV’e Çağan Irmak, hem senaryosunu yazıp hem de yönettiği “Dedemin ınsanları” filmiyle büyükbabasının Mübadele döneminde yaşadıklarını beyazperdeye yansıtacak.

25 Kasım’da izleyiciyle buluşacak filmin 23 Kasım’da Lütfi Kırdar’da yapılacak galasından elde edilecek gelir TEGEV’e bağışlanacak. “Dedemin ınsanları” için daha sonra bir de İzmir galası düzenlenecek.

Çekimleri Girit, Gökçeada, Bodrum ve Söke’de tamamlanan filmde, Irmak’ın büyükbabasını Çetin Tekindor, babasını ise Yiğit Özşener canlandırdı. “Dedemin ınsanları”, Ege’nin küçük bir sahil kasabasında yaşayan 10 yaşında bir çocuk ve dedesi üzerinden, bir ailenin ve bir ülkenin geçirdiği büyük değişimi anlatıyor.

KAYNAK: http://www.hurriyet.com.tr/magazin/magazinhatti/19248357.asp

İşte "Dedemin İnsanları"

2011-07-14T22:44:00.004+03:00

Altı yıl önce çektiği 'Babam ve Oğlum' filmiyle izleyenleri gözyaşlarına boğan Çağan Irmak, yeni filmi 'Dedemin İnsanları' ile yine bir aile öyküsünü beyaz perdeye taşıyor. Most Production ve Ay Yapım'ın yapımcısı olduğu, Irmak'ın senaristliğini ve yönetmenliğini yapacağı filmin oyuncu kadrosu birbirinden ünlü isimlerden oluşuyor.
Irmak'ın senaryosunu dedesinin yaşam öyküsünden kurgulayarak yazdığı 'Dedemin İnsanları' filminde; Çetin Tekindor, Hümeyra, Zafer Algöz, Yiğit Özşener, Gökçe Bahadır, Mert Fırat, Ezgi Mola, Mehmet Ali Kaptanlar, Sacide Taşaner, Ünal Silver, Ushan Çakır, Serkan Genç, Yiğit Arı ve Durukan Çelikkaya rol alacak.

'GAVUR' DENİLEN TORUN KAFA TUTUYOR
Film, Ege'de küçük bir sahil kasabasında yaşayan 10 yaşındaki Ozan ve dedesi aracılığıyla, bir ailenin ve bir ülkenin geçirdiği büyük değişimi anlatıyor. Girit göçmeni dedesi Mehmet Bey nedeniyle Ozan'ın arkadaşları onunla "gavur" diye alay etmektedir. Yalnız kalmaktan korkan Ozan, başta dedesi olmak üzere ailesine kızar ve "Biz Türküz" diyerek kafa tutar.
Ozan'ın dedesi Mehmet Bey, kasaba eşrafından, saygın bir adamdır, torununun bu durumundan dolayı endişe duymaktadır. Mehmet Bey daha yedi yaşındayken, ailesi zorla topraklarından kopartılmış, mübadeleyle Girit'ten göçmüşlerdir. En büyük arzusu ölmeden evvel doğduğu toprakları görebilmektir. Bu özlemle içinde mektuplar olan şişeleri Ege'nin sularına bırakmaktadır.

KASIMDA VİZYONDA OLACAK
Film, kalabalık ve sıcak Ege insanlarının hikâyesini izlerken; mübadeleye, nereye gidersen git bir yere ait olamamaya, iki yakaya, çok sayıdaki azınlığa, ihtilallere bir defa daha ama bu kez farklı bir yerden bakma fırsatını veriyor.

ÇEKİM GİRİT'TE BAŞLIYOR
Filmlerinde aile öykülerini masalsı bir dille anlatarak, izleyicide derin izler bırakan Irmak, 'Dedemin İnsanları'nda bir aile öyküsü üzerinden dönemin Türkiye'sine kamerasını çeviriyor. Çağan Irmak hayranlarının sabırsızlıkla beklediği filmin çekimlerine, Mayıs sonunda Girit'te başlanacak. Gökçeada, Milas, Bodrum ve Söke'de devam edecek olan çekimler, Temmuz sonunda tamamlanacak. Filmin Kasım ayında tüm Türkiye ve Avrupa'da vizyona girmesi bekleniyor.

Kaynak: http://www.haberturk.com/kultur-sanat/haber/633960-iste-dedemin-insanlari

Dedemin Hikayesi-Çağan IRMAK

2011-06-09T12:13:00.000+03:00

Çağan Irmak, sinemanın birçok tanımının yanında aynı zamanda ‘hikaye anlatma’ işi olduğuna inananlardan. Bu yüzden her filminde genel olay örgülerinden çok karakterlerin hikayeleri öne çıkıyor. Biz de o karakterin yaşadıklarını takip ederek geçmişteki bir travmanın, bugünün eksikliklerinin farkına varıyoruz.
Çağan Irmak sinemasının bir başka özelliği de ‘Babam ve Oğlum’un afişine çıkan “Ona bir oda ver baba. Gidecek bir yeri yok” sözünde olduğu gibi ‘mekan’ duygusunun ağır basması. 12 Eylül öncesini anlatan ve televizyon dizisi olarak çektiği ‘Çemberimde Gül Oya’da birkaç ailenin birlikte yaşadığı koca bir konak söz konusuyken, 12 Eylül sonrasında geçen ‘Babam ve Oğlum’da yine büyük bir ev ama bu kez ‘geniş aile’ karşımıza çıkar. ‘Mustafa Hakkında Her Şey’in Mustafa’sı kendisini hiçbir evde huzurlu hissetmezken, ‘Karanlıktakiler’in evi artık kabusa dönüşmüştür.
Yani Çağan Irmak sinemasında hikaye geçmişe gittikçe, ev büyür. İnsan ilişkileri daha toplumsal bir hal alır. Şu sıralarda çekimlerini sürdürdüğü ‘Dedemin İnsanları’ da bu genel çizgiye fazlasıyla uyuyor. Bu kez ‘ev’ toprağın bizzat kendisi...

Dedesinin hikayesi
Irmak’ın 1923’teki mübadele sırasında Girit’ten Türkiye’ye göçmek zorunda kalan dedesinin anlattıklarından yola çıkarak ana omurgasını oluşturduğu, sonra araştırdıklarıyla zenginleştirip yepyeni bir öykü haline getirdiği filmin Gökçeada’daki setine konuk olduk.
Girit’teki çekimler biterken, Söke, Bodrum, Milas ve İstanbul’da ise önümüzdeki günlerde set kurulacak. Ama Gökçeada’da bulunmak büyük bir şanstı. Çünkü filmin, mübadele sahneleri burada çekildi. Adanın Yunanistan’a bakan sahillerinden birinde gerçekleştirilen çekim mekânına varınca bunu daha da iyi anladık. Filmin en kalabalık sahnelerine tanıklık etme fırsatı yakaladık.
Sete ulaştığımızda duyduğumuz ilk ses Çağan Irmak’ın megafondan yükselen şu cümleleri oluyor “Size dağıtılan sularla çocukları ıslatın, kimsenin başına güneş geçmesin.”
Çünkü, filmin en önemli ve kalabalık sahnelerinden birisi çekiliyor. Mübadele anlaşması gereği Yunanistan’dan ayrılmak zorunda bırakılan Türkler kendilerini alacak ‘Gülcemal’ isimli gemiyi bekliyorlar. 30 dereceyi aşan sıcakta gerçekleştirilen çekimler saatlerce sürdüğü için, sahilde oyuncuların ve figüranların konumlarını hiç bozmamaları gerekiyor. Tabii güneşten etkilenmemeleri için de Irmak ‘stop’ dediği anda set çalışanları bu kalabalığa su taşıyor.
Dikkat çekici bir başka durum ise Çağan Irmak’ın sete hâkimiyeti. Saatlerdir sıcakta bekleyen ve işi oyunculuk olmayan insanları yönlendirme, isteklerini tam olarak karşı tarafa aktarmak ve istediği verimi alma konusunda oldukça başarılı. Türkiye’de bu büyüklükte bir kalabalığı böyle rahat yönlendirecek ve istediği verimi alacak yönetmen sayısı çok az diye düşünmeden edemiyor insan.
Bu sahnede rol alan Mert Fırat ve Ezgi Mola, Çağan Irmak’ın büyükdedesi ve büyükninesini canlandırıyorlar. Çekimler başlayınca fark ediyoruz ki konuştukları dil Yunanca. Filmin yaklaşık 15 dakikalık bölümü Yunanca olarak çekiliyor. Ezgi Mola ve Mert Fırat bunun için eğitim almışlar. “Anadilim hem Türkçe, hem Rumca” diyen oyuncu Kosta Kortidis ise bu konuda Çağan Irmak’ın eli ayağı gibi.

Bambaşka bir Çağan Irmak
Çağan Irmak’ın filmleri vizyona girdikten sonra gazetecilerle nasıl köşe kapmaca oynadığı, röportaj vermekten imtina ettiği bilinir. Bu konuda tutarlı olduğu için de kimse tarafından yargılanmaz. Oysa sette bambaşka. Mola sırasında yanımıza geliyor ve uzun uzun filmi anlatıyor. Tabii bunların önemli bir kısmı filmin heyecanını öldürmemek için ‘yazılmamak’ kaydıyla. Ama yazılabilecekler de var. Bu filmi uzun yıllardır çekmeyi düşündüğünü söylüyor. ‘Dedemin İnsanları’, Irmak’ın en büyük bütçeli filmi. Ama rakam vermekten kaçınıyor: “Zaten ben para işlerine bakmıyorum. Yapımcım Mustafa Oğuz’a sorun” diyor şakayla karışık.
Irmak’ın dedeleri mübadele sırasında Girit’ten Türkiye’ye gelmek zorunda bırakılmış. “Çocukluğumda evde ara sıra Yunanca konuşulduğunu hatırlıyorum diyor”, hatta Yunanca konuşulurken bazı kelimeleri aradan seçebiliyormuş.
Ama bu hikaye Irmak’ın dedesinin hikayesi değil bir başına. Mübadele yıllarında başlayan ve bugünlere kadar uzanan on ayrı hikayeden bambaşka bir öykü çıkarmış. Ana omurga ise dedesinin hikâyesi. “Çok fazla hikaye var” diyor “Mübadillerin anlattığı hikayeler zaten her birinden tek tek film olur. Biz, bildiğimiz bir hikayeyi anlatıyoruz. Takdir seyircinin. “
Irmak, amacının tarih ve politika üzerine büyük sözler söylemek olmadığını ısrarla vurguluyor: “Ben yaşanmış hikayelerden çıkarak, masa başında alınan kararların insanların hayatlarını nasıl altüst ettiğini anlatmaya çalıştım” diyor: “Çünkü, bu insanların anavatanları geldikleri yerlerdi. Gittikleri yerlerde hayatları darmadağın oldu. Türkiye’den giden Rumlar Yunanistan’da ‘Türk tohumu’ diye küçümsendi. Oradan gelen Türklere ise ‘Yunan gavuru’ denildi.”

Filmin duygusu herkese hâkim
Sette dikkat çeken bir diğer unsur da, her şeyin tıkır tıkır işlemesi. Bu yalnızca prodüksiyon ekibinin işini iyi yapıyor olmasından kaynaklı bir durum değil. Oyuncusundan figüranına kadar herkes filmin duygusuna kaptırmış kendisini. Ne yalan söyleyeyim orada bulunduğum 24 saat içerisinde aynı duygunun bende de oluştuğunu itiraf etmem gerekiyor. Belki Gökçeada’nın bu tarihi yükün ağırlığını taşıyan taş evlerinden, sokaklarından; belki Çağan Irmak’ın hikaye anlatma iştahına tanık olmuş olmaktan... ‘Sahici’ öykülerin ve duyguların yer aldığı, Irmak’ın bir kez daha insanoğlunun içindeki ‘iyiliği’ bulup çıkardığı, ‘Babam ve Oğlum’ tadında bir film geliyor demek için erken mi? Bunu kasım ayında film vizyona girdiğinde anlayacağız...

Ezgi Mola
Yunanca oynamak tedirgin etti
Çağan benim çok yakın arkadaşım. Onunla çalışacağımı çok düşünmemiştim aslında. Ama bu rolü bana teklif ettiğinde hiç düşünmeden kabul ettim. Tabii Yunanca oynayacak olmak biraz tedirgin etti. Çünkü böylesine önemli bir sahnede duyguyu geçirememe kaygısına kapıldım. Çağan en tedirgin olduğum anlarda da destek oldu ve beni cesaretlendirdi. Böylesi bir sette çalışmak büyük keyifti.

Mert Fırat
Sete gelince tedirginlik kalmadı
Çağan’ın büyük dedesinin canlandırıyorum. Yunanistan’dan Türkiye’ye göç etmek zorunda bırakılanlardan. Tek amacı eşini ve çocuklarını sağ salim Türkiye’ye ulaştırmak. Yunanca oynamak beni de tedirgin etti. Çünkü gerçekten yabancısı olduğum bir dil. Kosta bu konuda bizlere çok yardımcı oldu. Sete gelince tedirginlik kalmadı.

Eİrİnİ İnglesİ
Senaryonun şiirselliği beni etkiledi
Çağan’dan bana teklif geldiğinde önce hikayeyi ve oynayacağım sahneyi görmek istedim. İlk okuduğumda hikayeyi çok beğendim. Ama gerçeklere dayandığını öğrendiğimde daha da sevdim. Bütün bu olayların bire bir gerçek hayattan alınmış olması beni çok etkiledi. Beni etkileyen bir başka şey de senaryonun yazım üslubunun şiirsel olması. Toplumsal olayları çok büyük bir arka plan koyarak değil, sade bir şekilde anlatıyor olması çok etkileyiciydi. Pazar akşamı geldiğimde tek bir insanı bile tanımıyordum. Ama şimdi yıllardır herkesle çalışıyor gibiyim. Beni seçtiği için çok teşekkür ederim.

Set notları

* Most Production ve Ay Yapım ortaklığında çekilen film kasım ayında vizyonda.

* Cannes’da Nuri Bilge ile kırmızı halıda yürüyen görüntü yönetmeni Gökhan Tiryaki, Irmak’la dördüncü kez çalışıyor. 20 kilo kadar vermiş olması dikkatlerden kaçmıyor.

* Set sonrası otel buluşmalarının eğlence kaynağı Mert Fırat’tı. Fırat Penguen, Uykusuz ve Leman’dan karikatürleri anlatarak başladığı şovunu kendi anılarıyla sonlandırdı.

* Yönetmen yardımcısı Ahmet Katıksız, her yönetmene lazım. Seti bu kadar çabuk organize etmek, Çağan Irmak’ın isteklerini 30 saniye içinde yerine getirmek büyük maharet ister.

* Ezgi Mola dizilere ‘sinema arası’ verecek gibi. Çünkü bu setten başka bir sete geçti.

* ‘Leyla ile Mecnun’ dizisinden tanıdığımız Ushan Çakır’ hikayenin 1995’te geçen kısmında rol alıyor. “Bu çocuğa dikkat”. Biz söylemiyoruz, Çağan Irmak söylüyor.

KAYNAK: http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalEklerDetayV3&Date=&ArticleID=1052180&CategoryID=82

Selanik’in dönüşü

2011-05-24T21:05:00.000+03:00

SELAHATTİN SEVİ - HASAN HACI

Sayı: 859 / Tarih : 23-05-2011

100 yıl öncesine kadar çokkültürlü yapısıyla gelişmenin öncüsü, Osmanlı’nın İstanbul’dan sonraki en önemli şehri ve Balkanların denizden dünyaya açılan kapısıydı. Şimdi, eski görkemli günlerine dönmeye ve tarihiyle barışmaya çalışıyor.

Selanik’i doğudan batıya doğru kesen Egnatia Caddesi’nin denize bakan yönünde küçük bir semt ve aynı adla anılan çocuk parkı bulunuyor: Plateia Novarinou… Ne kadar ‘öteki’ varsa, mesken edinmiş parka inen sokakları… Sıradan bir mahallede yaşamaktansa, burada oturmayı tercih eden Nikos Canis’in evinin penceresinden klasik kemençenin nağmeleri taşıyor sokağa . Evin bir odası müzik aletleriyle dolu. “Yunan toplumu yavaş da olsa Osmanlı kültürünü keşfetme sürecini yaşıyor.” diyen Canis, kişisel keşiflerini çoktan yapmış bile.

Ekonomik krizin ülkenin üzerine karabasan gibi çöktüğü şu günlerde, bir şehir kendini arıyor. Türkler, ‘Viran olasın!’ bedduasıyla terk ettiği, Osmanlı’nın yıkılmasına giden süreçte her türlü fikrin cirit attığı, komitacıların meskeni, padişahlara hapishane olmuş Selanik’i çoktan unutmuştu. Atatürk’ün doğduğu şehir diye biliniyordu yeni nesilce. Türk entelijansiyasının ilgisi ise kompo teorileri ile bezenmiş ‘Dönmeler’ ve ‘Sabetaycılık’ hikâyelerinden öteye gitmiyordu.

Yahudiler, padişah davetiyle geldikleri şehre Hitler katliamıyla veda etmek zorunda kaldı. Tabii hayatta kalma şansları olduysa… Yunanlılar ise ulus devlet inşası yolunda bir laboratuar olarak kullandı Selanik’i. İşte o Selanik, kayıp zamanları telafi için kararlı bir dönüş yapıyor bugünlerde. Tarihteki özel konumuna dönme yolunda kendisiyle hesaplaşıyor.

Değişimin işaret fişeği, 6 ay önce yapılan seçimlerle geldi. 25 yıllık muhafazakâr Yeni Demokrasi Partisi yönetimini alaşağı eden Yannis Butaris (69), birleştirici kişiliği ile Selanik Belediye Başkanlığı’nı kazandı. En büyük hayalinin şehre çokkültürlü karekterini yeniden kazandırmak olduğunu söyleyen Butaris, “Öncelikle Osmanlı dönemindeki 500 yıllık tarihi gerçekliği yeniden geri getirmek istiyoruz.” diyor. Selanik’in son 5 asırlık tarihinde Osmanlı ve buna paralel gelişen Yahudi karakterini önemseyen Butaris, geçmişe atıfta bulunurken, “Türkler, Yahudiler, Yunanlar ve Slavlar gibi diğer unsurlar şehre çokkültürlü bir kimlik kazandırdı. 20. yüzyılın başında bu hâkim mozaiği yansıtan şehirde Türkçe, Yunanca, Fransızca ve Yahudi dilinde 12 gazete çıkıyordu.” diyerek 1912 öncesine referans veriyor, yapacaklarını anlatırken. Butaris, “Türklerden niye korkayım? Ne yani Selanik’i almaya mı gelecekler?” diyerek reel politik gerçekleri hatırlatıyor. 100 yıl önce hürriyet nutuklarının atıldığı ve bugün otopark olarak kullanılan alana Türkleri temsil eden bir anıt, Müslümanlar için cami ve yeni mezarlık yeri sözü veriyor. Bediüzzaman Said Nursi’nin de 1908’de, 2. Meşrutiyet’in ilanından kısa süre sonra tıpkı Şam’da verdiği hutbe gibi şehrin en büyük meydanında yaptığı ‘Hürriyete Hitab’ konuşması belki yeniden hatırlanır böylece.

İttihat ve Terakki tarafından şehre davet edildiği tahmin edilen Bediüzzaman’ın konuşması, o dönem Selanik’i ve bölgeyi dalgalandırmaya yetmişti: “Ey hürriyet-i şer’î! Öyle müthiş ve fakat güzel ve müjdeli bir sada ile çağırıyorsun ki” diye başlayan hitabesi, milletin selametine vesile olacak beş kapı olarak sıraladığı “şeriat dairesinde ittihad-ı kulub, muhabbet-i milliye, maarif, sa’yi insani ve terk-i sefahet” ile son bulmuştu.

Atina Belediye Başkanı Yorgos Kaminis ile birlikte son yerel seçimlerin en büyük sürprizini yapan başkan, çalışmalarının halktan karşılık gördüğünü belirtiyor. Bürokratik engelleri aşmak içinse “Azim, sabır ve arzu gerekir.” diyor. Son ekonomik kriz ve siyasi çalkantılar sonucu birçok Yunan politikacı sokağa çıkamazken, o, ellerine kadar dövmeli kolları, kulağında küpesi ile Selanik yollarını rahatça arşınlıyor, sahilde gençlerle birlikte şarkılar söylüyor, karşılaştığı seçmenlerinden karanfiller alıyor. 2014 Avrupa Gençlik Başkenti olmak için adaylık başvurusunda bulunan Selanik’te yeni dönemin en büyük destekçisi gençler. ‘Gençler Eylemde’ adlı sivil toplum örgütünden Yorgos Yorgiadis (31), “Selanik’te şimdiye kadar hayal ve arzu eksikti. Şehir adeta yıkılmış ve karanlıktaydı. Butaris’in seçilmesi bir şans.” diyor.

“Selanik, sadece Yunanistan’ın değil, Bizans ve Osmanlı’nın da ikinci önemli şehri.” Bunları söyleyen, şehrin en büyük şirketinin ve Kuzey Yunanistan Yunan Türk Ticaret Odası’nın Başkan Yardımcısı Ekatirini Michailidou. “Ne yapmak istediğinizi biliyorsanız kentin ona göre avantajı var.” diyor. Selanik’in sadece Yunanistan’ın değil, Balkanların da dünyaya açılan kapısı olduğunu belirtiyor. Temelleri Drama şehrinde 1886’da henüz Kuzey Yunanistan Osmanlı eyaleti iken atılan Leaf Tobacco A. Michailides Group, bugün Yunanistan’ın ilk 50 şirketi arasında. Yıllık 135 milyon avro ihracat yapıyor. Bütün dünyada tütün toplama ve işleme konusunda 4. sırada. 12 ülkede faaliyet gösteren şirketin Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Ekatirini Michailidou, organik zirai ilaçlar konusunda Türkiye ile işbirliğinin yollarını araştırıyor. Hayvansal içeriği olmayan ilaçları Suriye ve İran dâhil birçok ülkeye pazarlıyor.

Büyük dede Anastasios tarafından Drama’da kurulan şirket, dede Aleksandros ve baba Yannis tarafından bugünlere taşınmış. Büyük kardeşi Aleksandros, Yönetim Kurulu Başkanı ve şirketi birlikte büyütüyorlar. Drama’daki evlerini müze yapmaları için belediyeye bağışlamışlar. Dede Aleksandros ile yine Drama’dan olan büyükanne Ekaterini, Kasım 1911’de evlenmiş. Kökleri Kırklareli’ne dayanıyor. Aile, Osmanlı ordusuna un temin eden büyük bir değirmen işletiyormuş zamanında.

“Selanik’te Türkiye ile işbirliğine yönelik daha fazla bir arzu görüyorum.” diyen Michailidou, Türk Hava Yolları’nın İstanbul-Selanik seferlerini yeniden başlatacak olmasının işbirliğini olumlu etkileyeceğini söylerken, Selanik’te sayıları çok fazla olan Osmanlı eserlerini her Türk’ün görmek isteyeceğini düşünüyor. 1835 tarihli Osmanlı kadı sicillerine göre 34 adet cami, 49 adet mescit ve bunlara ilave 32 tekke bulunuyormuş. Bugün ise 15 kadarı ayakta. Sadece Rotonda; kilise, cami, müze ve sanat merkezi olarak tarihsel bir süreci kendinde özetleyen yapı olarak zarif bir minareye sahip.

“Balkanlarda kurulan ülkeler ‘Ulus Devlet’i oluşturmak için Osmanlı izlerini silmeye çalıştı. Bu o dönemin siyasi bir tercihiydi.” diyen sosyal bilimci Despina Syrri, son dönemdeki yakınlaşma çabalarını, olması gereken bir süreç olarak değerlendiriyor. Onun kökleri de Anadolu’da. Ailesi’nin Foça, Sinop, Kadıköy ve Tekirdağ’da derin izleri olan Syrri, “Büyüklerim ‘evimiz’ derken Selanik’i değil, Türkiye’yi kastediyordu.” diyor. Türkiye’de ilk faaliyet gösteren yabancı okullardan Robert ve Anadolu kolejleri mezunu olan, varlıklı bir geçmişe sahip Syrri, Sinop’ta kalan evlerinden birinin şimdi kütüphane olarak kullanıldığını söylüyor. Aile mübadele öncesinde Selanik’e göç etmiş.

Selanik Aristotelio Üniversitesi’nde siyaset felsefesi mezunu, Hollanda, Almanya ve İngiltere’de antropoloji konusunda çalışmalarda bulunan Despina Syrri, çoğu telif 25 kitap çalışmasının içinde olmuş. Kimlik, göç, anı, hatıra, nüfus değişimleri, sınır sorunları, son 20 yılda Balkanlardaki siyasi konular ve Sırbistan-Bosna savaşı üzerine ağırlıklı çalışmalarıyla tanınıyor. “Aile geçmişim sebebiyle Türklere karşı kültürel yakınlık hissediyorum.” diyen Syrri, Selanik’in uzun yıllar içine kapandığını, artık ekonomi ve turizmde atağa geçmesi gerektiğini söylüyor. ‘Özellikle liman geçmişte çok önemliydi. Tekrar önemli hâle gelebilir.’ fikrinde. Selanik’in yüzde 10’unun kaçak göçmenlerden oluştuğunu, bunun da 150 bin civarında bir nüfusa tekabül ettiğini söylerken iki ülkenin kaçak göçmenlikle mücadele etmesi gerektiğini belirtiyor. Selanik’ten Türkler ve Yahudiler gitse de son yıllarda sürekli yeni göçmenlerin geldiğini ve bu kontrolsüz gelişlerin çeşitli dertlere yol açtığını söylüyor.

“Hiçbir başarılı kent, kendi geçmişinin müzesi olarak kalamaz.” Bu sözler, ‘Selanik: Hayaletler Şehri’ kitabının yazarı Mark Mazower’e ait. Geçmişte birçok millete ev sahipliği yapan Selanik’in bugün de Ganalı doktorlar, Arnavut taş ustaları, Gürcü ameleler, Ukraynalı dadılar ve Çinli satıcılara barınak sağladığı tespitinde bulunuyor. Ortaçağda şehrin isminin söylenişinin 13 farklı versiyonundan bahsederken de 1941’de eski bir İngiliz ordu mensubunun serzenişini hatırlatıyor: “Selanik’in gerçekten doğru bir telaffuzu var mıdır acaba?”

Farklı söyleyişleri olsa da tek bir Selanik var. Osmanlı kültürünü öğrenme konusunda ciddi bir merak olduğunu dile getiren mimar ve müzisyen Nikos Canis, bugünlere kolay gelinmediğini kendi tecrübelerinden yola çıkarak anlatıyor. Türkiye ilgisi ‘zor günler’de başlamış. 1988’de geldiği Türkiye’de yaklaşık beş yıl kalmış. “Ben Rodos’ta büyüdüm. Çocukluğum Türklerle geçti. Türkiye konusunda daha o dönemde olumsuz düşüncelerim yoktu. Tam tersine olumluydu.” diyen Canis, “Yunan kim, Türk kim, hepimizin işe terminoloji sorunuyla başlaması gerekir.” görüşünde: “Ellinas (Yunan) kelimesine bakalım. Osmanlı döneminde ‘Ben Yunanım denmiyordu. Genel olarak yöre, din ve bazen aşiret, kişinin kimliğini belirliyordu. Çağdaş Yunan devleti kurulunca ‘Kim Ortodoks ise o Yunandır’ anlayışı benimsendi.”

Canis, Türkiye’ye yerleşmek ve Osmanlı müziğini, mimarisini yakından tanımak istemiş. Kuzguncuk’ta mimar olarak çalışmış. Klasik kemençeyi, makamları öğrenip tambur çalmış. Bir yandan Orta Anadolu halk müziğini bağlama ile çalmayı öğrenirken, bir yandan da Osmanlıcayı öğrenme gayretine girmiş: “Türkiye’de şartlar iyi değildi. Enflasyon yüzde 80’lerdeydi. Selanik’te sonradan eşim olacak insanla tanışınca şehre döndüm.” Klasik kemençe ile ülke genelinde konserler verdikleri bir arkadaş grubu var. Festivallere katılıyor. Ona göre Türk ve Yunan müziği yok, Osmanlı müziği var. Selanik’te bir Osmanlı medeniyeti müzesinin olmaması, onu en çok üzen şeylerden. Yunanistan Kültür Bakanlığı’nın yayımladığı Osmanlı mimarisiyle ilgili 2 ciltlik eseri ise geçmişin doğru öğrenilmesi için iyi bir başlangıç olarak görüyor. Korku ve ön yargıların geride kalması gerektiğini söylerken de “Düşman ararsanız hemen bulursunuz.” diyor.

Yunanistan’ın önde gelen Türkologlarından Prof. Vasilis Dimitriadis de öğrencileri ile konuşurken ‘Türkiye ile ilgili duyduğunuz bütün masalları ve çarpıtmaları unutun. Türkiye komşumuz ve ilişkilerimizi geliştirmek zorunda olduğumuz dost bir ülke’ diye başlıyormuş söze. 30 yıl boyunca Selanik’teki Makedonya Tarih Arşivi’nde müdürlük yapan Dimitriadis, Osmanlı üzerine çok sayıda bilimsel makale ve kitaba imza attı. “Osmanlı Döneminde Selanik Topografyası (1430-1912)” adlı yaklaşık 600 sayfalık çalışması referans kitap kabul ediliyor. Dimitriadis, 1984’te Girit’te Akdeniz Araştırmaları Enstitüsü Türkoloji Bölümü’nün kurulmasına da öncülük etmiş.

Yüzyıllardır pratiği olan birlikte yaşama kültürünün yerine Avrupa’nın ‘hümanizm’i koyduğunu söyleyen ilahiyat profesörü Grigoris Ziaka ise “Avrupa’dan gelen hümanizmin içinde ‘insan’ yoktu, ‘Allah’ yoktu.” diyor. İslam ile 20’li yaşlarda Gümülcine ve İskeçe’ye yaptığı ziyaretlerde tanışmış. “Camilere gittiğimde insanlar beni sevgiyle yanlarına davet ediyordu. Müslüman olmadığım için size rahatsızlık veriyor muyum, diye soruyordum. ‘Hayır, vermiyorsun’ dışında bir cevabı hiç duymadım. Ben hümanizm ve kardeşliği bu ilişkilerde buldum.”

Ziaka, Selanik Aristotelio Üniversitesi’nde teoloji ve filoloji okumuş: “Aynı zamanda asistanlık yapıyordum. O yıllarda Arap ülkelerinden üniversite öğrencileri vardı. Bir Suriyeli arkadaş bana Arapça öğretmişti. Ben de ona eski Yunancayı... Bu şekilde Kuran’ı incelemeye başladım. İslam’ın tasavvuf yönü beni çok etkiledi.”

Mevlana Celalettin Rumi üzerine kapsamlı bir kitap yazmış Ziaka. 1973’te yayımlanan kitap, aynı zamanda Yunanistan’daki ilk Mevlana kitabı. Sonrasında Mevlana ve İbn Arabi’deki “kötülük” kavramını incelemiş. Okutman olabilmek için Kuran-ı Kerim ve Hz. Muhammed’in hayatı üzerine yazmaya başlamış. Müslümanlık üzerine yazdığı kitap ise neredeyse küçük bir ilmihal gibi.

İskenderiye Patrikhanesi’nden ona, “Hıristiyanlık ve İslam” üzerine bir eser yazma teklifinde bulunmuşlar. “Osmanlı İmparatorluğu, her dine saygılı ve hoşgörülüydü. Hıristiyanları, Yahudileri Müslüman olmaları için zorlamadı. Patrikhane, Yunanlar, Yahudiler ve diğerleri zaten o yüzden bugünlere kadar ulaşabildi.” diyen Ziaka, sözü yaşadığı şehre getiriyor: “Selanik ile İstanbul’un tarihte her zaman bir irtibatı vardı. Bizans döneminde başlayan bu bağ Osmanlı döneminde de aynen devam etti.” 2000 yılında Marmara Üniversitesi’nin düzenlediği bir konferansta sunduğu tebliği pek çok başörtülü öğrenci dinlemiş. Yunus Emre’den bir şiirle bitirdiği konuşma çok etkili olmuş.

Türkiye ilgisi sadece aydın ve politika çevrelerinde yok. Balık pazarında konuştuğumuz bir kadın, soyadını söylerken bir yandan da eliyle çağırma işareti yapıyor: Aggeliki kel beri... ‘Gel beri’ demek istiyor. Ailesi mübadele öncesi Çanakkale’den göç etmiş. Babasının hep Türkçe türküler söylediğini hatırlıyor. Pazara yolu düşen Türklerle yarenlik ederken Türkçe kelimeler kullanmayı mutluluktan sayıyor. 6 senedir şehirde yaşayan ve Selanik Amerikan Koleji’nde dersler veren Dr. Serap A. Kayatekin de hayatından oldukça memnun. Öğrencileri Yunan, Arnavut, Boşnak ve Makedon. “Selanik’te Türk olmanın avantajlarını fazlasıyla gördüğümü vurgulamalıyım.” diyor.

Batı Trakya’nın yetiştirdiği önemli aydınlardan biri olan İbrahim Onsunoğlu’na göre, Selanik her zaman bölgenin cazibe merkezi olmuş. Hayatını psikiyatrist olarak Selanik’te sürdüren Onsunoğlu, tarihsel süreci anlatırken birçok devrim hareketinin Selanik’te başladığına dikkat çekiyor. Atatürk’ün ve Nazım Hikmet’in doğum yeri burası. Balkanlardaki sosyalist hareketin ilk başladığı yer, İstanbul’dan sonra ilk Türkçe gazetelerin çıktığı bir şehir. Mesela İzmir’de hâlâ yayımlanan Yeni Asır’ın menşei Selanik. Osmanlı’da feminizm hareketi burada doğmuş. Sultan 2. Abdülhamid sürgüne buraya gönderilmiş.

‘Tanzimat Çağında Bir Osmanlı Şehri’ kitabında Meropi Anastassiadou da Selanik’in imparatorluk döneminde ilk ulaşım ağlarının kurulduğu, her eve içme suyunun getirildiği, tramvayların işletildiği, sağlık, eğitim ve sanayi altyapısının kurulduğu bir şehir olduğunu belirtiyor.

1800’lü yılların kozmopolit şehri Selanik, Türkler ve Yahudiler gönderildikten sonra bir ulus devlet şehri olmuş ve kısa sürede homojen bir yapıya dönüşmüş. 1912 öncesi Selanik fotoğraflarına bakıldığında her köşesinden minare yükseliyor. Sonra tek bir minare kalmış: Rotonda… Şehir şimdi eski ruhunu arıyor.

Grigoris Ziaka: Şehrin Osmanlı hayat tarzıyla çok fazla ortak yönü var

Selanik, 1430 yılındada 2. Murat tarafından Osmanlı topraklarına katıldı. Hıristiyan ve Müslümanlar birlikte yaşadı. İlk 150 yıl zor geçmişti. Ancak daha sonra Müslümanlar için cami ve Hıristiyanlar için de kiliseler inşa edilince manevi bir hava şehre hâkim oldu. Bu manevi doku, Selanik’in Osmanlı İmparatorluğu’nun elinden çıktığı 1912’ye kadar sürdü. 1912’den mübadelenin olduğu 1920-1924 yıllarına kadar şehirde pek çok Müslüman vardı.

1917’deki büyük yangında çok sayıda cami ve kilise yandı. Ancak günümüze kadar ulaşabilen çok mükemmel bazı eserler var. Maalesef Hamza Bey Camii, bir dönem sinema olarak kullanıldı. Bazen ülkeler kutsal eserlere gerektiği kadar saygı göstermeyebiliyor. Avrupa Birliği’ne girdiğimiz 1980 yılından sonra artık bu eserleri koruma altına almaya başladık.

Hamza Bey Camii şimdi restore ediliyor. Yeni Cami’nin orijinalliği olduğu gibi korundu. Kültürel faaliyetler yapılıyor. Eskiden kilise olan Rotonda Camii’nin minaresindeki hale hâlâ korunuyor. Eskiden kilise olabilir ancak 500 yıl cami olarak hizmet verdi. Korumalıyız dediler. Böylece minare korundu. 1978’deki deprem de tarihî eserlere zarar verdi. 1950’den sonra şehirde başka bir hava daha esmeye başladı. Yunan halkı, İstanbul’a farklı bir gözle baktığı için her zaman gidiyor. Bu iletişim, iki ülke ilişkilerini zenginleştirdi. Şehirde kurtarılan Osmanlı eserleri, hayatla bağlı tarihî yapılar. Şehrin Osmanlı hayat tarzıyla çok fazla ortak yönü var. Yemek ya da giysi isimlerinde olduğu gibi… Şimdiki genç kuşak daha fazla Türkçe kelime biliyor. Kızımla birlikte İznik’te bir tanıdık Türk’e misafir olmuştuk. Yolda arabayı süren ev sahibi, aniden önüne fırlayan birine “Kenara çekilsene zevzek!” diye bağırdı, hemen arkasından da kızım “budala!” diye seslendi. Hep beraber gülmeye başladık. Arkadaşımız “Allah iyiliğinizi versin! Yanınızda argo kullanmaya da gelmiyor.” demişti esprili bir şekilde. Göz ardı etmemiz mümkün olmayan çok fazla ortak yönümüz var.

Kaynak: http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-29466-selanikin-donusu.html

Gitmek mi zor, kalmak mı?

2011-05-24T20:53:00.001+03:00

Ömer Asan'ın 'Kardeş Nereye: Mübadele' belgeselinin ilk gösterimi Selanik'teydi. Türkiye'de ise Eylül'de

Kalabalığın arasından orta yaşlı biri ayağa kalkıyor: “Ben Samsunluyum” diyor “Yunanistan’ın herhangi bir şehrinden daha rahat ediyorum Samsun’da.” İşi ilginç kılan, bunu söyleyen kişinin Yunanistan’da yaşıyor ve Yunanca konuşuyor olması. Ama ısrarla Samsunluyum diyor. Çünkü o bir mübadil çocuğu. Geldiği yeri unutamıyor ve unutmaya da niyeti yok. Birçok mübadil gibi. Bu orta yaşlı mübadille, aslında edebiyatçı ve yayınevi sahibi olan Ömer Asan’ın ‘Kardeş Nereye: Mübadele’ belgeselinin Selanik’teki ilk gösteriminde karşılaşıyoruz. Ömer Asan’ın çektiği ilk belgesel olan 80 dakikalık ‘Kardeş Nereye: Mübadele’, önce 5-8 Mayıs’taki Selanik Kitap Fuarı’nda gösterildi. Ve tabii ki Türkiye’den gönderilmiş mübadillerin gözlerini yaşarttı. Belgesel, Türkiye’de ancak sonbaharda gösterilecek.

Mübadil bile değilken neden mübadele belgeseli çekiyorsunuz?
1993’te Yunanistan’a ilk geldiğimde mübadillerle tanıştım. Trabzon’da mahallemizde mübadiller varmış ama farkında değilmişiz. Muhacir diyorduk onlara. En samimi arkadaşlarımızdı onlar ama onun ya da atalarının nereden geldiğini ne biliyorduk ne de merak ediyorduk. Bu vesileyle mübadeleyi öğrenmeden önce mahalle arkadaşlarımı sadece tanıyordum, şimdi onları “görmüş” oldum. Aslında hiç aklıma gelmemişti böyle bir belgesel yapmak. Necati Sönmez bulaştırdı beni bu işlere. Bunu birisinin yapması gerekiyordu.

Filmin Yunanistan gösterimine nasıl tepkiler geldi?
İlk gösterimi Katerini’de yaptık çünkü oradakilerin büyük bir çoğunluğu Ordu’dan göç edenler. 300’e yakın insan izledi belgeseli. Ağlayanlar, gelip sarılanlar oldu. Yunanlıların çok büyük bir kuşatılmışlık korkusu var. Bu psikolojiyle, sürekli savunma ve saldırı hallerindeler. Bunu yenmenin tek yolu da ilk önce Türkiye’nin adım atmasından geçiyor. Biraz da bu düşünceyle yola çıkarak, empati kapısı aralamak istedim.

Kaç kişiyle görüştünüz?
Türkiye’den ve Yunanistan’dan 35’e yakın kişiyle birebir röportaj yaptık. Bunun 20’sini belgeselde kullandık. Onun dışında hem Türkiye’de hem Yunanistan’da pek çok arşiv taraması yaptık. Mesela Lozan heyetinin Türkiye’ye gelişi ilk kez bizim belgeselde var.

Sizi en çok etkileyen hikaye neydi?
Ordu’dan göç eden bir aile, Drama’ya geliyor. Drama’da onlara teslim edilecek evde hâlâ Müslümanlar var. O evin boşaltılması gerekiyor ki onlar oraya yerleşsin. O Müslümanlara da henüz gidin denmemiş. Üç odalı evin iki odasını boşaltıyorlar, gelenler o iki odaya yerleşiyor. Bir sene birlikte yaşıyorlar. O ailenin çocuğu yıllar sonra Ordu’ya babasının köyünü görmeye gidiyor. Ordu’da babasının evini soruyor. Türkiye’ye gelen bir mübadille tanıştırıyorlar onu. Konuşuyorlar ve aynı evde kalan o iki ailenin çocukları çıkıyorlar. Sarılıp ağlıyorlar. İki masum halkın dramatik hikayesini en iyi anlatan bölüm buydu bence.

Mübadele insanlık suçu dediniz.
Ben Yunan halkını çok seviyorum. Ama bana deseler ki gelip buraya yerleşeceksin, senin yerine de gidip şu şu yerleşecek, dünyayı ayağa kaldırırım! Yüzbinlerce aileye sormadan yerlerini yurtlarını değiştirdiler. Bu insanlık suçudur! Bunu bir zafermiş gibi lanse etmek, 90 yıl hiç konuşmamak, saklamak, çok enteresan. Ve oluşan travma üçüncü kuşakta hâlâ devam ediyor.

Kaç kişi mübadeleye zorlanmış?
İnsanlık tarihinin, iki devlet arasındaki ilk anlaşmalı insan değişimi eylemi olan mübadele sonucunda 1924’te 1 milyon 200 bin Anadolulu Hıristiyan Yunanistan’a gönderilmiş, bunun karşılığında 350 bin Müslüman Türkiye’ye getirilmiş.

KAYNAK: http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalEklerDetayV3&ArticleID=1050296&Date=24.05.2011&CategoryID=42

ÇANAKKALE MERKEZE GELEN SELANİK MÜBÂDİLLERİ

2011-02-22T15:49:00.000+02:00

Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı (Bahar 2007, s.73-89)

ÇANAKKALE MERKEZE GELEN SELANİK MÜBÂDİLLERİ

THE TURKISH MIGRANTS SETTLED IN CANAKKALE CAME FROM THESSALONIKI

Cengiz PARLAK
Öğretim Görevlisi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi

Çanakkale’ye Selanik ve civarı başta olmak üzere Girit, Limni ve Midilli adalarından mübâdil ve muhacirler getirilip yerleştirilmiştir . İskân bölgeleri içerisinde ikinci bölgede bulunan Çanakkale’de Rumlardan kalan emvâl-i metruke de bulunmaktaydı. Çanakkale’de Türk Hükümeti herhangi bir mübâdil veya muhacir köyü kurmadığı için gelecek olan mübâdil ve muhacirler bu “emvâl-i metruke”den yararlanacaklardı. Çanakkale bölgesinde firar eden ve kaybolan Rumlardan kalan emvali metruke hakkında Toprak İskân Genel Müdürlüğü’nde 1924 yılına ait bir belgedeki bilgiler şu şekildedir :

“Rum nüfus : Erkek 9.565, Kadın 9.056
Hane : adet: 1.996, toplam değeri: 226.463 lira
Han : adet: 1, toplam değeri: 800 lira
Dükkan : adet: 391, toplam değeri: 34.891 lira
Fırın : adet: 44, toplam değeri: 8.547 lira
Mağaza : adet: 158, toplam değeri: 25.831 lira
Değirmen : adet: 5, toplam değeri: 946 lira
Muhtelif malî : adet: 96, toplam değeri: 9.846 lira
Bağ : adet: 3.574, toplam değeri: 33.938 lira
Arsa : adet: 412, toplam değeri: 28.273 lira
Zeytinlik : adet: 343, toplam değeri: 15.468 lira
Bahçe : adet: 4, toplam değeri: 6.446 lira”

Yine aynı genel müdürlüğe ait 1927 tarihli bir belgeye göre, Çanakkale’de mübâdeleye tabi “emvali metruke”de iskân olunabilecek göçmen hane sayısı 1.739 ve buna karşılıkta göçmen nüfusu 4.856 kişiydi . Çanakkale’deki emval-i metruke’ye, Selanik ve civarından gelen mübâdiller yerleştirilmişlerdi.

Selanik şehri mübâdele esnasında bölgenin en önemli merkezi konumunda olup çevre kaza ve köylerden Türk mübâdillerin toplandığı irkap iskelesi durumundaydı. 1923 sonu ve 1924 yılının ilk aylarında Selanik’te on bini aşkın mübâdil toplanmış durumdaydı. Mübâdillerin Anadolu’ya nakledilmeleri hava şartları nedeniyle gecikmelere uğramaktaydı. Yaşanan gecikmeler, mübâdillerin hem havaların kötü gidişatından etkilenmelerine hem de Yunanistan’ın haksız davranışlarına maruz kalmalarına sebep oluyordu . Türk hükümeti olumsuzlukları gidermeye çalışmış ve mübâdillerin bir an evvel Anadolu topraklarına getirilmeleri için vapurları Selanik iskelesine göndererek mübâdilleri iskan edilecekleri bölgelerine ulaştırmaya başlamıştır.

Ekim 1923’te göreve başlayan Selanik mübâdele heyeti , mübâdillerin göç işlemleri ve taşınmaları konusunda oldukça zorluk çekmiştir . Mayıs 1923’te başlaması planlanan mübâdelenin her iki ülkenin yaşadıkları çeşitli siyasal, sosyal ve ekonomik sorunlar nedeniyle başlayamadığı ve ancak 1923 yılı kasım ayının ortalarında başladığı görülmektedir . Gazete haberlerine göre 1923 Kasım ayı içerisinde Selanik ve Girit’in Hanya şehrinden mübâdillerin gelecekleri bildirilmektedir . 1923 yılının Kasım ayında fiilen taşıma işlemlerinin başlamasıyla büyük miktarda mübâdil yıl sonuna kadar Selanik, Kavala ve Girit irkap iskelelerinden Anadolu’ya getirilmişti . Yine aynı iskelelerden 1924 yılının Ekim ayına kadar özellikle Ocak, Şubat, Mart, Nisan ve Mayıs aylarında çeşitli miktarlarda mübâdil ve muhacirler Anadolu’nun ihraç iskelelerine getirilmiş ve iskân bölgelerine yerleştirilmiştir .

Çanakkale merkeze Selanik ve civarından gelen mübâdillerin varış tarihleri hakkında Göçmen Esas Defteri’nde iki tarih gösterilmektedir. Kılkış’tan gelen bir mübâdil ailesinin “İskan mahalline geldiği tarih” hanesinde 23 Kanûn-i sânî 1340 (23 Ocak 1924), Yenice-i Vardar mübâdilinin aynı hanesinde 21 Kanûn-i sânî 1340 (21 Ocak 1924) yazmaktadır . Bu iki farklı tarihin nedeni, gelen mübâdil ailelerin değişik kasaba ve köylerden Selanik irkap iskelesine gelmiş olmalarından başka, vapurlarda yeterince yer kalmayınca aynı bölgeye gidecek olan mübâdillerin başka vapurlar ile iskan bölgesine gönderilmesidir. Örneğin Gelibolu’ya Selanik’in Langaza kazasından gelecek olan mübâdillerin iki değişik vapurla ve farklı sayılarda gönderildiği görülmektedir. Gelişleri arasında 10 günlük bir farklılık vardır .

Yukarıdaki iki farklı tarihe rağmen, Çanakkale merkeze gelen Selanik mübâdillerinin varış tarihleri 1924 yılının Ocak ayı olarak görülmektedir. Diğer kasaba ve köylerden gelen mübâdiller için herhangi bir varış tarihi belirtilmemiştir. Gazete ve arşiv belgelerinde de Selanik mübâdillerinin Çanakkale merkeze varmaları hakkında haber ve belge bulunamadığından kesin bir sonuca varılamamaktadır. Göçmen Esas Defteri’ndeki kayıtlar, mübâdillerin nüfusları, aile sayıları, kaçar kişilik ailelerden oluştukları, meslekleri, kendilerine verilen ev, arsa, bağ, bahçe ve tarlalar hakkında sayısal bilgilerle, bazı ailelerin durumları hakkında açıklamalar içermektedir. Çanakkale’ye en fazla ailenin ve nüfusun geldiği yer Yenice-i Vardar’dır. Buradan Çanakkale merkeze 63 aile 253 nüfus gelmiştir. 55 aile ve 220 nüfus ile Florina ikinci sırada yer almaktadır. 11 aile 67 nüfus ile Kılkış, 14 aile 54 nüfus ile Selanik, 4 aile 16 nüfus ile Vodina, 2 aile 4 nüfus ile Kavala, birer aile üçer nüfus ile Drama ve Kayalar, birer aile ikişer nüfus ile de Karacaabat ve Toprak kasabaları Göçmen Esas Defteri’nde yer almaktadır.

En fazla aile ve nüfusa sahip olan Yenice-i Vardar mübâdillerinin arsa ve gayrimenkul alımında da sayıca üstünlükleri görülmektedir. Ayrıca 63 aile içerisinde 44 adet mesleği belirtilmemiş aile reisi olmasına rağmen, 17 rençper, 1 çiftçi ve 1 hoca bulunmaktadır. Ailelerin nüfusları ise, bir kişilik 2 aile, iki kişilik 9 aile, üç kişilik 17 aile, dört kişilik 15 aile, beş kişilik 7 aile, altı kişilik 9 aile, yedi kişilik 2 aile, sekiz kişilik ve on bir kişilik birer aile olarak deftere kaydedilmiştir. Yenice-i Vardar mübâdilleri Çanakkale merkezden, 4 adet bir odalı, 3 adet iki odalı ev ve oda sayısı belirtilmemiş fakat bizim görüşümüze göre tek oda olduğunu düşündüğümüz 53 adet daha ev almışlardır. 63 aile içerisinde sadece 4 aile ev alamamıştır. 3 aile de çift ev sahibi olarak belirtilmiştir . Çanakkale merkezin farklı yerlerinden ve değişik büyüklerde 351 tarla, 63 bağ ve 20 zeytinlik, Yenice-i Vardar mübâdillerine ekip biçmeleri ve üretici duruma geçmeleri için verilmiştir.

55 aile ile ikinci sırayı alan Florina mübâdilleri arasında 34 adet mesleği belirtilmemiş aile reisi vardır. Bunların yanı sıra 8 rençper, 2 çiftçi, 5 tütüncü, 1 memur, 1 çoban, 1 kalburcu, 1 dülger, 1 kunduracı ve bir de aşçı bulunmaktadır. İki kişilik 9 aile, üç kişilik 13 aile, dört kişilik 13 aile, beş kişilik 11 aile, altı kişilik 7 aile ve yedi kişilik 2 aile ile, ailelerin nüfusları kaydedilmiştir. Florina mübâdilleri 1 adet bir odalı, 1 adet iki odalı ve oda sayısı belli olmayan 51 adet ev almışlardır. 1 aile de çift ev almıştır. 3 aile ise hiçbir çeşit hane alamamıştır. Florina mübâdillerine 316 tarla, 51 bağ ve 30 zeytinlik verilmiştir.

67 nüfus ile üçüncü sırada yer alan Kılkış’dan 3 rençper, 2 çiftçi, 2 arabacı, 3 demirci ve bir de mesleği belirtilmemiş 11 aile gelmiştir. Ailelerin nüfusları, iki, üç, dört, yedi ve dokuz kişilik birer aile ile beş, altı ve on kişilik ikişer olarak kayıtlarda görülmektedir. Bu ailelerden 3 tanesi iki odalı, 7 tanesi ise oda sayısı belli olmayan evler almışlardı. Bir aile de ev alamamış görünüyordu. İyi, orta ve aşağı derecelerde 28 tarla, 1 zeytinlik ve 1 bağ Kılkış mübâdillerine dağıtılmıştır.

Selanik merkezden gelenler, 14 aile 54 nüfus ile dördüncü sırada yer almaktadır. Mesleklere göre dağılımlarında, 6 mesleği belirtilmemiş ile hepsinden birer adet olmak üzere rençper, çiftçi, marangoz, kunduracı, tüccar, aşçı, eshab-ı emlak ve kahveci bulunmaktadır. İki ve üç kişilik üçer aile, dört kişilik 4 aile, beş kişilik 2 aile ile altı ve yedi kişilik birer aile deftere kaydedilmiştir. Ailelerden hepsi ev almış görünmektedir. Bunlardan ikisi 2 odalı, biri 3 odalı ve on biri de oda sayısı belli olmayan evler almışlardı. Arazi dağıtımında ise 25 tarla, 3 bağ, 1 zeytinlik ve 2 sebze bahçesi mübâdillere verilmiştir.

Beşinci sırada yer alan Vodina’dan 4 aile 16 nüfus gelmiştir. Aileler rençper, çiftçi ve 2 adet bakkal olarak görünmektedir. Ailelerin nüfusları, iki ve dört kişilik birer aile, beş kişilik 2 aile olarak deftere yazılmıştır. Bir aile 2 odalı, 2 aile de oda sayısı belli olmayan evler almışlardı. Bir aile ise ev alamamıştır. Vodina mübâdillerine sadece 11 adet tarla verilmiş görünüyordu. Bağ ve diğer arazi çeşitleri verilmemişti.

Kavala mübâdilleri 4 nüfus 2 aile olarak Çanakkale’ye gelmişler ve bu ailelerden biri aşçı, diğerinin ise mesleği belirtilmemiştir. Bir aile 1 kişi, diğer aile ise üç kişiden oluşmaktadır. İki ailenin birine 2 odalı diğerine ise 1 odalı ev verilmiştir. Fakat her iki aile de arazi alamamıştır.

Drama’dan ve Kayalar’dan birer aile ve üçer nüfus gelmiştir. Drama’dan gelen aileye 1 ev, Kayalar’dan gelen aileye ise beş odalı 1 ev verilmiştir. Her iki aileye arazi taksimi yapılmamış ve meslekleri de belirtilmemiştir.
Toprak ve Karacaabat’tan birer aile ve ikişer nüfus gelmiştir. Toprak’tan gelenin mesleği semerci olup 2 odalı bir ev ve Karacaabat’tan gelenin ise mesleği belirtilmemiş olup bir ev almıştır. Her iki aile de hiçbir arazi alamamışlardı.
Selanik ve bölgesinden gelen mübâdillerin sayılarla ilgili durumu yukarıda anlatıldığı şekildedir. Toplamda 624 nüfus, 153 aile Selanik mübâdili, Mübâdil Esas Defterine göre Çanakkale merkeze gelmişti. Bu mübâdillere 146 ev, 731 tarla, 118 bağ, 52 zeytinlik ve 1 sebze bahçesi verilmişti. Ailelerden bazıları ev, bazıları ise arazi alamamış olarak görünmektedir .

Mübâdillerin çoğunun beş bölgeden geldiği fark edilmektedir. Yenice-i Vardar, Florina, Kılkış, Selanik merkez ve Vodina. Diğer ailelerin az olarak gelmesi, Çanakkale bölgesinin iklimi, zirai ve ticari faaliyetleri açısından bu bölgelere yakın olmaması ile açıklanabilir. Yine de mübâdiller arasında firar olayları da görülmektedir.

Anadolu genelinde olduğu gibi Çanakkale’ye gelen Selanik mübâdilleri arasında da iskân bölgesini terk edenler olmuştu. Bunlar deftere işlenmiş olup aileler hakkında firar açıklaması yapılmıştır. Gerçekleşen firar olaylarında herhangi bir tarih belirtilmemiş sadece ailenin bilgilerinin yazıldığı sütun ve satırda açıklamalar yapılmıştır.

İlk olarak vereceğimiz firar olayında, 10 kişilik ailesiyle Selanik Kılkış’tan gelen arabacı Faik Osman’ın İzmir’de firarda olduğu görülmektedir. Ailesi içerisinde karısı, annesi, kız kardeşleri, erkek kardeşi ve onların eşleri bulunmaktadır. Kendisinin karısıyla ya da tek başına mı firarda olduğu bilinmemektedir .

Selanik merkezden gelen ve 6 nüfuslu ailesi bulunan Ali oğlu Celil’in kendisinin İzmir’de olduğu belirtilmiştir . Selanik Karacaabat mübâdillerinden İdris oğlu İbrahim ve karısının “Firar” olduğu ve bu aileye sadece hane verildiği defterde görülmektedir . Kunduracı ve Selanik merkez mübâdillerinden Hasan Yusuf oğlu Mehmet, toplam 5 kişilik aile nüfusuyla İzmir’de bulunmaktadır . Selanik Vodina mübâdillerinden Yusuf bin Ömer biraderi ile Çanakkale merkezde iki tarla almış fakat ev alamamıştı. Defterin açıklamalar kısmında “Firar ve mahallî ikâmeti meçhul” şeklinde bir not düşülmüştü . 18 ve 15 yaşlarındaki bu iki kardeşin başka bir şehir veya kasabadaki yakınlarının yanlarına gittikleri düşünülebilir.

Kılkış mübâdillerinden arabacı Hüseyin bin Ahmet toplam üç kişilik ailesiyle (eşi ve oğlu) firar etmiştir. Ancak yerleri belirtilmemiştir . Fakat Toprak mübâdillerinden Ahmet İdris ve eşinin Çanakkale merkezi terk ettikleri ve
İstanbul’da oldukları defterde belirtilmiştir .

Yenice-i Vardar’dan gelen rençper Hüseyin Pehlivanoğlu Molla Ahmet, yanında eşi, kızı ve gelini ile Çanakkale merkezde iskân edilip hane, bağ ve tarla almış görünmektedir. Fakat açıklamalar kısmında “İzmir’in Ahmetler nahiyesindeler” şeklinde bir nota ilaveten “Kendisinin firar olmasından yerine gelini Saffet Hanım geçmiştir” diye bir not daha düşülmüştür . Bu durumda, Molla Ahmet ya tek başına ya da karısı ve kızı ile İzmir’in Ahmetler nahiyesine gitmişti. Her iki durumda da yerine gelini malları almış olarak geçmiştir.

Lotu Hüseyin oğlu Mehmet eşi ve iki oğlu ile Florina’dan Çanakkale merkeze gelmiş fakat oğullarından birinin firarda olduğu açıklamalarda belirtilmişti . Yenice-i Vardar’dan gelen Hasan Köle oğlu Ramazan eşi ve oğlu ile firardadır . Florina mübâdillerinden Seyit oğlu İsmail’in eşi ile İzmir’e kaçtıkları belirtilmiştir . Hiçbir mal almayan Florina mübâdillerinden Süleyman kerimesi Gülistan’ın, toplam üç kişilik ailesiyle İzmir’de firarda oldukları açıklanmıştır .

Hane, bağ, zeytinlik ve tarla alan Yenice-i Vardar mübâdillerinden Kerim oğlu Hasan oğlu Arif ve toplam yedi kişilik ailesi İzmir’in Ahmetler nahiyesine firar etmişlerdir . Nereye firar ettikleri belli olmayan mübâdiller arasında Florinalı Karanfil oğlu Ramazan ve eşi de bulunmaktadır . Yine Florina mübâdillerinden Halim oğlu Hayrettin eşi, iki oğlu ve kızı ile Çanakkale’ye gelmiş fakat eşi firar etmiştir. Nereye gittiği de tam olarak bilinmemektedir . Florina mübâdillerinden olan bir başka ailede de, Çoban Bekir oğlu Ali’nin karısı İzmir’e firar etmiştir . Florinalı bir başka mübâdil aile ise, ailecek firar etmişlerdir. Nereye gittikleri belli değildir . Eşi Bergama’ya kaçan Yaşar oğlu Süleyman Florina mübâdillerinden bir başkasıdır . Ayrıca Yaşar oğlu Süleyman’ın kardeşi olduğu görülen Yaşar oğlu Hasan’ın eşi de Bergama’ya kaçmıştır . Florina mübâdillerinden Halim oğlu Kamil’in oğlunun İzmir’e firar ettiği defterde belirtilmiştir .

Yukarıda açıkladığımız toplam 20 firar olayında, aileler içerisinden birey olarak kaçanların olduğu gibi, ailecek iskân yerlerini terk edenlerde bulunmaktadır. İskân müdürlüğü bu gibi firar olaylarını da deftere işleyerek mübâdil ailelerin nüfusları ve durumlarını kontrol altına almayı düşünmüştür. Çünkü boşalan ev ve arazilerin, herhangi bir taşınır mal alamamış diğer mübâdil veya muhacirlere verilmesi durumu ortaya çıkmıştı. Mübâdiller hakkında bilgiler ne kadar iyi tutulur ise, isteklere o derece yeterli cevaplar verilebilmektedir.

Selanik mübâdillerinden olan Mürşide Hanım, geldiği yerdeki metrukatına karşılık verilen mallardan başka Çanakkale-Küçükkuyu’dan da zeytinlik talep etmektedir. Bundan dolayı Çanakkale İskân Müdürlüğü, İskân Müdüriyeti Umumiyesine başvurarak zeytinlik verilip verilemeyeceğini sormuş ve “uygun” cevabını almıştır . Her mübâdil bu uygun cevabını alamıyordu. Bazı iskân mıntıkalarında yeterince tarla, bağ veya işlenecek arazi olmadığı neden gösterilerek, ek talepte bulunan mübâdil veya muhacirlere olumlu cevap verilmiyordu. Fakat buna rağmen geldiği yerde evi ve arazisi olan her mübâdile karşılığı olan ev ve arazi dağıtımı yapılıyordu.

Sonuç olarak Çanakkale merkeze gelmiş olan Selanik mübâdillerinin yeterli derecede mal edindikleri görülmektedir. Ancak geldikleri yerde düzenli bir hayat içerisinde olduklarından dolayı, onlar açısından yeni topraklarına alışmak zor bir durumdur. Bu sebeple aldıkları topraklar yeterli gelse de, önceki topraklarından aldıkları verimi alamadıklarını, yeni topraklarının kendileri için verimsiz olduklarını düşünmektedirler. Mübadiller ve muhacirler, yeni geldikleri yerleri ilk başlarda sevmeyebilir ve buralardan firar edebilirler. Selanik ve civarından mübadele kapsamında Çanakkale merkeze gelen mübadiller arasında da firar olayları olmasına rağmen, mübadillerin çoğu, yavaş yavaş yeni hayatlarına uyum sağlamışlardır.

KAYNAK: http://www.yusufturhan.com/tarih/1684.html

MÜBADELE ÖNCESİ YUNANİSTAN’DAKİ MÜSLÜMAN-TÜRK AZINLIĞA İLİŞKİN ÇOK ÖNEMLİ BİR KAYNAK: “MECMÛ’A-YI KAVÂNÎN-İ YUNÂNİYE”

2011-02-17T13:07:00.007+02:00

Nuri ADIYEKE

Özet

1921 yılında, Selanik’te Yunanistan vatandaşı olan Müslümanlar için çok önemli bir eser yayınlandı. Yeni asır matbaasında basılan bu eserde, Yunanistan’da yaşayan Müslüman-Türk azınlığı ilgilendiren kanunlar bir araya getirilmiştir. Mecmû’a-yı Kavânîn-i Yunâniye adlı bu eserde, Yunanistan hükümetinin çıkardığı bu kanunlar Türkçe’ye çevrilmiş bazen da şerh edilmiştir. Yunanistan Anayasası’nın yanı sıra Müslüman-Türk cemaatini ilgilendiren farklı yasalar ve cemaat hukuku ile ilişkili, İslam Cemaatleri kanunu, Müftülük ve Evkafa ait kanunlar şirketler hukuku ve son olarak miras ve intikale ait yasalar kitaba alınmıştır. Bu kitap, mübadele öncesi Yunanistan’daki Müslüman-Türk azınlığa ait çok önemli ve yeni bir kaynaktır.

Anahtar Kelimeler: Müslüman-Türk Azınlığı, Yunanistan, Mübadele, Kanun.

A SOURCE CONCERNİNG THE TURCO-MUSLİMMİNORİTY BEFORE THE POPULATİONEXCHANGE IN GREECE“MECMÛ’A-YI KAVÂNIN-I YUNÂNIYE”AbstractA very important work for the Muslims with Greek citizenship of Thesalonika has been published in 1921. Laws which interested the Turkish Muslim minority living in Greece have been compiled in this work, which was published by the Yeni Asir Press. These laws which were promulgated by the Grek government have been translated into Turkish with occassional annotated commentaries. The work contains the constitution of Greece, and various laws related to the Muslim Turkish community and minority institutions, such as the law of the Muslim societies, the law of foundations, the law of Muftuluk, Law of companies and lastly, laws related to the heritage. This work is a very valuable source fort he Turkish muslim minority of Greece before the Population Exchange.

Key Words: The Turco-Muslim Minority, Greece, Population Exchange, Law.

Kurtuluş savaşının en ateşli günlerinde, 1921 yılında, Selanik’te Yunanistan vatandaşı olan Müslümanlar için sessiz sedasız bir eser yayınlandı. Bu eserde, Yunanistan’da yaşayan Müslüman-Türk azınlığı ilgilendiren kanunlar bir araya getirilmiştir. Haftalık fasiküller halinde yayınlanan bu eserin kapağında aynen şunlar yazılıdır.

( 1 )

Mecmû’a-yı Kavânîn-i Yunâniye

Her hafta Pençşenbih günleri neşr olunur

İlmi risale-yi mevkutedir.

Sahib ve müdürü: Selanik vükela-yı davasından

Hristaki Karagöz

İdarehanesi: Muvakkaten “Yeni Asır” Gazetesi idarehanesinde

[2 Eylül 1921 (12. Fasikül)’den itibaren]

İdarehanesi: Frenk Mahallesi’nde Alatini Han’da 39 numaralı dairedir

Senelik abone bedeli: Peşinen tediye edilmek üzere otuz drahmidir

Tarihi: 22 Nisan 1921-1338, 27 Şaban 1339

“Yeni Asır” Matbaası

Önceleri, her hafta çıkarılması planlanan fasiküller, bazı haftalar aksamış ama gecikerek de olsa 14 sayfa (kapak dahil 16) olmak üzere 18 sayı çıkmıştır. Kapak ve arka varağa sayfa numarası verilmemiştir. Sayfa numaraları metin bir bütün oluşturacak şekilde (1’den 252’ye kadar) düzenlenmiştir. Eser, yukarıdan da anlaşılacağı üzere, daha sonraları İzmir’e taşınacak olan ve hala yayınlanan, Selanik’in en önemli Türkçe gazetelerinden Yeni Asır’ın matbaasında basılmıştır. Şunu da belirtmeliyiz ki, bizim seneler önce İzmir’de edindiğimiz ciltli nüshada 18 fasikül bulunmaktadır. Eserin daha sonraki tarihlere ait basılan fasiküllerinin olup olmadığı malumumuz değildir. Bu 18 fasikülün basım tarihleri ise şöyledir.

Eseri hazırlayan Hristaki Karagöz aslen Sirozlu’dur. İstanbul Hukuk Mektebi’ni bitirdikten sonra, otuz yıl Siroz’da Osmanlı ve Yunan mahkemelerinde dava vekilliği, avukatlık yapmış, 1920 yılında da 136 numaralı Yunanistan Resmi Gazetesi’nde yayınlanan Kral iradesi ile Selanik Bidayet ve İstinaf Mahkemesi’ne görevlendirilmiştir. Karagöz, esere yazdığı önsözde bu bilgileri verdikten başka, kendisini tanıtırken “öteden beri menafi-yi İslamiyeye hizmetle” tanınmış birisi olduğunu söylemektedir. Daha da önemlisi yazar, her iki hükümetin kanunlarına ve uygulamalarına ayrıca resmi dillerine vakıf bulunmasının kendisini bu işi yapmaya cesaretlendirdiğini belirtmektedir.

Hristaki Karagöz, bu işe başlarken çeşitli yardımlar ve destekler almıştır. Yazar önsözde, Selanik Belediye Reisi Osman Seyid Bey ve meclis üyelerine teşekkürlerini belirtmiştir. Daha önemlisi bu girişim Selanik müftüsü ve Cemaat-i İslamiye Reisi Hafız Ahmed Efendi tarafından 547 numaralı yazı ile Yunanistan’daki bütün müftülüklere duyurulmuş ve bu eserden edinmeleri tavsiye olunmuştur. Keza, 26 Kanunu Sani 1336 (1920) tarihli Yeni Asır gazetesinde bu konuda Cemaat-i İslamiye başkanlığından bir ilan yayınlanmıştır. Bu ilan aynen şöyledir:

“Cemaat-i İslamiye Riyaseti”nden.

Hukuk ve menafi-i islamiyeye hizmet maksad-ı hayriyesiyle ahali-yi İslamiyeye müteallik Yunan Meclis-i Müessesanı tarafından müceddeten tanzim ve neşr edilecek Kavanin-i Yunaniye’yi harfiyen Türkçeye tercüme ve icabına göre teşrih ve on ikişer sayfa üzerine haftada bir (Mecmua-yı Yunaniye) namı altında neşr olunmak ve senevi abone bedeli otuz drahmi üzerinden verilmek üzere Selanik dava vekillerinden Sirozlu Hristaki Karagöz Efendi bir risale-yi muvakkatenin telif ve neşrini deruhte eylemiş ve teşebbüsat-ı vakıa cemaat-ı muvafık görülmüş olduğundan bu hususda teşekkül eden heyetin müracaatında alakadar olanların abone kayd edilmesi tavsiye olunur”.

Bu ilanın, aynı tarihlerde Selâmet gazetesinde de yayımlandığı anlaşılmaktadır.

Hristaki Karagöz esere yazdığı önsözde kitabı yazma amacını şöyle anlatmaktadır. Müslüman vatandaşlar, Yunan hükümetinin resmi dili olan Yunanca’yı yeterince bilmemelerinden dolayı Yunanistan yasalarından ve diğer yasal mevzuattan haberdar olamamaktadırlar. Bundan dolayı, hükümet ile en küçük işlerinde bile bir sonuç alamayarak fevkalade zorluklarla karşılaşmakta ve bu yüzden en temel yasal haklarını dahi kullanamamaktadırlar. Bunun sonucu olarak da hükümet ve memurlara karşı bir kırgınlık, bir memnuniyetsizlik oluşmaktadır. Bu durumun hem vatandaş hem de devlet açısından bir özrü de yoktur. Hristaki Karagöz Efendi, kitabı yazmaktaki amacının bu problemi ortadan kaldırmak olduğunu söylemektedir.

Karagöz Efendi’ye göre bu kitabın yayımı sadece Müslüman cemaate bir hizmet değil Yunanistan devletine karşı da bir vazifedir. Ona göre, bu konuda oldukça geç kalınmıştır. Bunca Müslüman ahaliye sahip olan Yunanistan devleti, kanunlarının en önemlilerini olsun Müslümanların bilgisine sunmalı idi. Bu çerçevede bu kitap, hem Müslüman vatandaşa hem de devlete bir hizmet idi. Yazara göre, Müslüman vatandaşların bunu değerlendirip neşredilen mecmualardan birer nüsha edinip okuyarak, kendilerini ilgilendiren mevcut kanunlar hakkında bilgi edinmeleri vatana karşı [Yunanistan’a] bir vazife olmakla beraber kendi menfaatleri açısından da oldukça önemli idi.

Yazar, kitabı yazma yöntemini şöyle açıklamaktadır. Müslüman halk için, Yunan Meclis-i Müessesatı tarafından yeniden düzenlenecek olan Yunan kanunlarını harfiyen Türkçe’ye tercüme etmek ve duruma göre açıklamak. Ne var ki, Meclis-i Müessesan tarafından bir komisyon oluşturularak Kanun-u Esasi’nin değiştirilmesi pek muhtemel görünmediği için mevcut Kanun-u Esasi’nin 3. maddesinden 87. maddesine kadar olan kısmını aynen tercüme ve her maddenin altına o maddenin açıklaması ve lazım olan ilişkili başka kanunların belirtilmesi kararlaştırılmıştır. Ayrıca Yunanistan mülkiye, adliye, zabıta teşkilatlarına ilişkin yasaların yanı sıra hakim ve savcıların, mahkemelerin görev, yetki ve sorumluluklarına ilişkin yasalar da bu kitaba dahil edilecektir. Bunlara ek olarak, ceza kanunu ve muhakeme usullerinden halkı ilgilendiren önemli konular da kitaba konulacaktır. Müslüman cemaati özellikle ilgilendiren, Cemaatler yasası, mebus seçimleri, belediye, asker alma, polis, jandarma, gibi düzenlemelerin yanı sıra mülkiyetle ilgili arazi, emlak vergisi, rehn-i emlak, kiracının tahliyesi, ziraat, ziraat örgütleri, istimlak, nüfus işleri, veraset gibi sosyal hayata dair yasaların da neşredilmesi planlanmıştır.

Hristaki Karagöz Efendi önsözünde, müftü ve cemaat önderlerinin Müslüman ahaliyi bu mecmuayı almaları için yüreklendirmelerini istemekte, Yunan kanunlarının öğrenilmesi “maksad-ı hayrının” takdire şayan bir iş olduğunu vurgulamaktadır. Önsözün son cümlesi ise ilginçtir. “Tevfik Allahdandır!”

Kitap, fasiküller halinde 1921 yılı boyunca ufak tefek aksamalarla da olsa 18 fasikül olarak yayınlanmıştır. Kitabın sayfa numaraları fasikül esası ile değil, yazarın da önsözünde belirttiği gibi bir kitap oluşturmak amacıyla 1’den başlayıp biri birini takip ederek 252’ye kadar devam ettirilmiştir.

Her fasikülün kapak arkası sayfasında “ihtar” kısmı vardır. Bu sayfanın üstünde Hristaki Karagöz’ün ilan/reklam bölümü vardır. Avukat Karagöz Efendi, idarehanesinde her türlü avukatlık ve danışmanlık hizmeti verdiğini ve taşradan mektup ile yapılacak müracaatların, 25 drahmi hizmet ücreti gönderildiği takdirde işleme konulacağını önemle bildirmiştir. İhtar kısmının ikinci özelliği ise, eğer var ise bir önceki fasiküldeki hataların tashihi yapılmaktadır. Başka bir deyişle, bir önceki fasikülün hata/savab [doğru/yanlış] cetveli buraya yazılmaktadır. Ne var ki, kitapta listelenen bu doğru yanlış cetvelinin çok ötesinde yazım hataları bulunmaktadır. Bu hataların başında bazı harflerin yazılmaması gelmektedir. Örneğin; olub kelimesi
yazılırken birçok yerde kelime “elif” ile değil doğrudan “vav” harfiyle başlamaktadır ki, bu pek yaygın bir yazım biçimi değildir. Kimi zaman farklı yerlerde harf düşmeleri görülebilmektedir. Yazım konusundaki önemli problemlerden bir tanesi de noktalı harflerde yaşanmaktadır. Metinde harflerin noktaları bazen konulmamış, bazen da bir yerine iki veya farklı sayıda nokta konulmuştur. Bu tür hatalar birçok kez tekrarlanmıştır. Osmanlı yazımında noktalı harflerin ne kadar çok olduğu göz önünde tutulursa, bu noktaların yanlış dizilmesinin kitabın okunmasında ne denli sorunlar yaratabileceği de anlaşılır.

İhtar sayfasında kimi zaman mecmuanın farklı ilanları da bulunmaktadır. Örneğin 8 nolu fasikülde, şu ilan vardır. “Beyan-ı itizar. Keyfiyet 18 Haziran 1337 tarih ve 4884 numaralı Yeni Asır gazetesinde dahi ilan edildiği vechle mecmuanın iki hafta intişar edilemediğinden abonmanların hukukuna katiyen bir gune halel gelmeyeceğini temin ile beyan itizar olunur” (s.98) denilerek yayımı geciken fasiküller hakkında bilgi verilmekte, ücreti yatıranların hiçbir şekilde zarar görmeyecekleri ilan olunmaktadır. Keza, 2 Eylül 1921 tarih ve 12 numaralı fasikülde ise bir başka aksama açıklanmaktadır. Buradan edinilen bilgiye göre birkaç haftadır, müftü ve cemaat reisi efendiler yardım konusunda söz vermiş oldukları halde kendilerine gönderilen formaları dağıtmayıp, ellerinde tutmuşlardır. Bu kişilerin ellerinde kalan formaları gerektiği gibi dağıttıkları takdirde haftalık yayının devam edebileceği hatta piyasada bulunmayan eski nüshaların dahi farklı günlerde dağıtılabileceği ilan edilmiştir. (s.154)

Kitabın, planlandığı şekliyle basıma başladığı görülmektedir. Kitapta, uluslar arası bir hukuk metni olarak, Yunanistan hukukuna giren “Atina Muahedenamesi” ve 3 adet ek protokolünden başka (s.s.33-44) iki tür yasa maddeleri bulunmaktadır. Birinci tür maddelerde kamu hukukuna ve genel sisteme ait düzenlemeler mevcuttur.

Bu çerçevede kitabın ilk metni, “Yunanistan Kanun-u Esasisi” başlığını taşımaktadır. (s.4) Kanun-u esasi 3. maddeden 28. maddeye kadar sıralı olarak (s.s.4-15) verilmekte daha sonraki maddeler, ilgili olduğu alana atıf yapılarak verilmektedir. Bu çerçevede adli kuvvetlere ait düzenlemelerin (s.16 vd.) tamamlayıcısı mahkemelerin teşkilatına dair düzenlemelerdir. (s.21 vd.) Savcılara ait düzenlemeleri (s.89 vd.) hemen ceza kanunu (s.93 vd.), cinayet mahkemeleri düzenlemeleri (s.96 vd.), ceza mahkemeleri usul kanunu (s.112 vd.) ve ceza kanunu ekleri (s.233 vd.) takip etmektedir. Bir hukuk metni olarak “Teşkilat-ı Mülkiye” de bu kısımda (s.20-21) kabul edilebilir.

İkinci tür yasalar ise Müslüman vatandaşları yakından ilgilendiren, oluşturdukları tüzel kişilikli kurumlara ve kişi hukukuna dair düzenlemelerdir. Bu konudaki en önemli yasal düzenleme, “İslam Cemaatleri Kanunu” dur. Alt başlığında, “Müftüler ve Başmüftü İntihabıyla İslam Cemaatlerine Aid Varidat ve Evkafın Suret-i İdaresine Müteallik Kanun” yazan metnin (s.s.52-66) ardından uzunca bir izahat kısmı gelmektedir. (s.s.66-82) Bu kısımda 1915 tarihli şirketler hakkında kanun (s.209 vd.), şirketlerin feshi ve tahliyesi (s.228vd.), iflası (s.233), ziraat mahsulleri vergisi (s.184), beyannameler ve bonolar (s.199), ortakçılık suretiyle ziraat edilen arazilere dair düzenlemeler (s.246) bulunmaktadır. Müstecirlerin tahliyesine dair düzenlemelerden (s.s.29-32) gayrı menkullerin işgaline dair 20 Haziran 1911 tarihli yasa (s.s.45-52) ve arazi-yi metrukeye dair düzenlemeler (s.s.82-88) bulunmaktadır.

Son olarak kişi hukuku ile ilgili, verasete ait düzenlemeler önemli bir yer tutmaktadır. Bu düzenlemelerin girişinde, “Yunanistan’da verasete sair kanun-u mahsus olmayıb Roma hukukuyla amel olunmaktadır. Nitekim Türkiye’de ahkam-ı feraiz ile amel eylediği gibi…” denilmektedir. (s.115) Bu girişten sonra verasetle ilgili düzenlemeler açıklanmakta (s.s.115-126) ve ardından “bila varis vefat edenlerin terekeleri üzerinde hükümetin hakk-ı veraset” işlemleri (s.s.126-144), veraset vergisinin tahakkuku (s.144 vd.) ve tahsili (s.149 vd.) açıklanmaktadır. Daha sonra bu konudaki cezai müeyyideler (s.155 vd.) ve verasete dair farklı düzenlemeler de okuyucuya sunulmaktadır. (s.172 vd)

Yazarın önsüzünde belirttiği, yukarıda da andığımız, mebus ve belediye seçimlerine, polis, jandarma ve asker alma yasalarına, nüfus ve istimlak gibi ya-sal düzenlemelere yer verilmemiş veya eğer basıldı ise bizim ulaşamadığımız 18. fasikülden sonrasında yer verilebilmiştir ki bu konuda her hangi bir bilgiye sahip değiliz.

Eser, içindekiler incelendiği zaman görülmektedir ki oldukça önemlidir. Büyük mübadeleden önce Yunanistan’da yaşayan Müslüman azınlığı ilgilendiren başta Cemaatler yasası olmak üzere birçok kanun bir araya getirilmiştir. Bu haliyle kitap o dönemde yaşayan Yunanistan vatandaşı Müslümanlar için ne kadar hayati ise şimdi onların tarihini yazan tarihçiler için de en az o kadar önemlidir. Ne var ki bu eser bilinmemesinden ve bulunamamasından dolayı hemen hemen hiçbir araştırmada maalesef kullanılamamıştır.

Eser, biçim olarak kitap yazmak için hazırlanmış bir metin değildir. Görüldüğü gibi haftalık fasiküller halinde sonradan bir araya getirilip toplanmak için oluşturulmuş bir külliyattır. Bu sebeple kitapta, içindekiler kısmı yoktur. Basım tarihi de 1921 yılı içine yayılmıştır. Paralel olarak, bir bütün halinde kitap basılıp yayınlanmadığı için, kitabın gerek Türkiye’de, gerek Yunanistan’da, gerekse de diğer ülkelerin kütüphanelerinde bir başka nüshasına rastlayamadık. Belki bizim gibi özel şahıs kütüphanelerinde bulunma olasılığı vardır. Fakat bu da tespiti mümkün olmayan bir durumdur. Şimdilik durum o ki bu eser, basılı ünik/tek nüsha bir kitaptır ve mutlaka yeni harflere aktarılarak yaygın kullanıma kazandırılmalıdır.

KAYNAK: ÇTTAD,VII/16-17, (2008/Bahar-Güz), s.s.227-236 http://web.deu.edu.tr/ataturkilkeleri/ai/uploaded_files/file/yeni%20dergi%2016-17/nuri%20adiyeke%202.pdf

Osmanlı'da en büyük acıları Türkler çekti

2011-01-11T11:29:00.001+02:00

Turkish Coalition of America (TCA), tarihçi Prof. Justin McCarthy ile tarih kitaplarında pek yer verilmeyen Osmanlı topraklarındaki 5 milyon Müslümanın acı göç hikayesini, harita olarak yayımladı.

TCA, Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılış döneminde yaşanan ama Batılı tarihçiler tarafından genellikle sadece Osmanlı'daki Hıristiyanlara odaklanılarak tek taraflı anlatılan göç konusunda madalyonun öteki yüzüne de dikkati çeken bir çalışmayı ortaya koydu.

Louisville Üniversitesi'nde tarih profesörü olan ve Osmanlı İmparatorluğu hakkında ayrıntılı demografik çalışmalarda bulunan Prof. McCarthy tarafından hazırlanan "Osmanlı İmparatorluğu'nda Zorunlu Göç ve Ölümler-Açıklamalı Harita"da, Osmanlı topraklarında, 1770-1923 yıllarında göç eden 5 milyon Müslüman tebanın yaşadığı göç gösteriliyor. Böylece, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılma sürecinin Ermeniler gibi sadece Hıristiyan nüfusu etkilemediğine, milyonlarca insanın acı ve zorluklar yaşadığına vurgu yapılıyor.

Ayrıca, Osmanlı topraklarında göçe zorlananların 5 milyonunun Müslüman, 1.9 milyonunun Hıristiyan olduğuna işaret eden harita, böylece savaş ve iç çatışmaların acılarını, düşünüldüğünün aksine, daha çok Müslümanların yaşadığını gözler önüne seriyor.

ÖLEN MÜSLÜMAN SAYISI HRISTİYANLARIN 4 KATI

Harita, 1864-1922 yıllarında yaşanan savaş ve iç çatışmalar sırasında hayatlarını kaybeden Müslümanların sayısının, Hıristiyanlarınkine oranla 4 katı fazla olduğunu da gösteriyor.

Harita, aynı zamanda, 1864-1922 yılları arasında, Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanması sürecinde ölen 5 milyon Osmanlı Müslüman'a yönelik bir kayıt anlamına da geliyor.

Prof. McCarthy, konuyla ilgili olarak yaptığı açıklamada, Osmanlı topraklarında yaşayan değişik kimliklere mensup tüm grupların acı çektiğini ifade etti. Ancak, Müslümanların, özellikle de Türklerin en büyük acılara maruz kalan kesim olduğuna dikkati çeken McCarthy, "Haritanın, tüm bu insanların felaketlerle dolu kaderlerini göz önüne sereceğini umuyorum" dedi.

TCA Başkanı Lincoln McCurdy de kurum olarak bu yayını desteklemiş olmaktan gurur duyduklarını belirtti. Prof. McCarthy'ye, "tarihin sayfalarında neredeyse hiç yer almayan Müslüman Osmanlı halkları hakkında bıkmadan ve yılmadan yaptığı kapsamlı araştırmaları dolayısıyla" teşekkür eden McCurdy, şunları kaydetti: "Çok az Türk aile vardır ki büyükannesi veya büyükbabası, Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya, Kırım veya Kafkasya'dan gelmiş olmasın. Ya da Anadolu'da yaşanan savaslardan dolayı yaşadığı iç göçe dair acı bir hikayesi bulunmasın.

Ancak, modern Türkiye'nin kurucuları, genç Cumhuriyetin, bir varoluş mücadelesinden çıkmış halkını, geçmiş yerine geleceğe bakmaya yönlendirmiş ve eski düşmanlarıyla barış felsefesini benimsemistir. Ne yazık ki, başka toplumlar, yaşadıkları trajedileri Türklere karşı nesilden nesile aktarılan düşmanlığa dönüştürdü.

Bu harita çalışması, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılışı sürecinde Müslüman halkların kayıplarını göz ardı ya da inkar eden, geçmiş çağların ırkçı ve bağnaz yaklaşımlarının izlerini taşıyan zihniyete bilimsel bir cevaptır."

KAYNAK: http://www.milliyet.com.tr/-osmanli-da-en-buyuk-acilari-turkler-cekti-/dunya/sondakika/11.01.2011/1337743/default.htm

The breakup of the Ottoman Empire set thousands upon thousands of forlorn refugees on the move. Most western chronicles of this era focus only on those of the Christian faith who suffered. TCA is now publishing an annotated map displaying the trails of 5 million Ottoman Muslims who were displaced from the Balkans, Caucasus, and Crimea between 1770-1923. The map also records and provides historical context for the 5 million Ottoman Muslims who died between 1864-1922 in the wars that were fought to dismantle the Ottoman Empire. Prepared by Justin McCarthy, Professor of History at the University of Louisville, the map is a powerful visual tool for both the historian and the casual viewer who seeks better to understand the cataclysm that effected so many millions, Muslim and Christian alike, during the final years of the Ottoman Empire.

"The peoples of the Ottoman Empire suffered some of the worst disasters in history. They were forced from their lands, never to return, and died in great numbers. All groups suffered, but those who suffered most were the Muslims, especially the Turks. I hope that this map will demonstrate the disastrous fate of all those peoples," said Professor McCarthy.

"TCA is very proud to have supported this publication and thanks Professor McCarthy for his tireless investigation into these lost and forgotten Ottoman Muslim communities. Few Turkish families do not include a grandmother or grandfather from those distant lands...from Greece, Bulgaria, Macedonia, Crimea or the Caucasus...or a story of internal displacement due to the Anatolian wars. The founding fathers of modern Turkey urged the ravaged people of the young Republic to look forward, rather than back. Sadly, other communities have turned their tragic moments into an unquenchable enmity toward Turks. This map is a positive step in overcoming the bigotries inherent in accounts that ignore or dismiss Muslim losses as the Ottoman Empire was dismantled," stated Lincoln McCurdy, TCA President.

The map can be downloaded in pdf format here. Hard copies can be requested by sending an e-mail to info@tc-america.org.

KAYNAK: http://www.turkishcoalition.org/TCA_Releases_an_Annotated_Map_of_Forced_Migration_and_Mortality.html

Kırmızı Karanfil

2010-12-07T20:19:00.001+02:00

“Dal Mümün” derledi ona.
1860 da Yunanistan’da doğmuştu.
Karamanlı ismindeki tütüncü bir dağ köyünde.
Çiçeklerle bezeli Rodop Dağları'nın yamaçlarında…

Kireç badanalı bir evde geçmişti çocukluğu.
Büyüdüğünde uzun boylu, esmer bir delikanlı olmuştu.
İnce uzun simasına da pek yakışmıştı “dal” lâkabı…

Bir kızı sevmişti Dal Mümün.
Komşu Nedirli köyünden.
Sarı saçlı, boncuk gözlü, al yanaklı bir kızcağızdı sevdiceği.
Bir köy düğününde cüguş oynarken seçmişti onu gözleri.
“Mari, kimdir bu cihan güzeli” diye sormuştu bir akranına.
Dağlara çarpan nağmelerini bastırmaya çalışarak.
Davulla zurnanın.
Aldığı cevap, adeta bir mıh gibi kazınacaktı ruhuna:
“Fetye...”

Dal Mümün, bacısını aracı koştu.
Gönlünü çaldı Fetye kızın.
Öylesine büyük bir sevdayla bağlandılar ki birbirlerine.
Adlarına maniler söylendi, türküler yakıldı.
Onlar için şakımaya başladı Çal Dağı’ndaki bütün bülbüller.
Allı morlu bütün goncalar onlar için açmaya başladı.

Mümün henüz yirmisine varmamıştı.
“Düşman Tuna’dan kopmuş geliyor…” dediklerinde.

Gözleri buğulanmıştı kırmızı yanaklı Fetye’nin.
Mümün’inin “Ben askere yazıldım, gidiyorum” dediğinde.

Hemen vermişti cevabını güzel kız.
Karasu Irmağı gibi deli akan gözyaşları içinde:
“Bekleyeceğim seni Mümün…”

Tez zamanda düğünleri olmuştu.
Delikanlı harp bitip askerden döndüğü vakit.

Misafirler gelmişti düğünlerine.
Dal Mümün’le Fetye kızın.
Muratlı’dan, Koçoğulları’ndan, Çayleyik’ten.
Baraklı’dan, Mustafaoğulları’ndan.
Ahmetli’den, Sepetçiler’den, Gaziler’den…

Yıllar vardı ki böyle şanlı bir düğün görmemişti.
Rodop dağları…
Beylerden kuzu hediye edenler olmuştu.
Kazanlarca pilav ikram edilmişti.
Davullar yerinden oynatmıştı koskoca Urumelini....
Bayram niyetine kutlanmıştı adeta.
Sevdaları dillere düşen iki gencin kavuşması.

Dal Mümün, evlenince daha bir sevdi Fetye’yi.
Onu yere göğe sığdıramadı.
Gözü gibi baktı ona.
Nazarlardan, kem gözlerden sakındı sevdiğini.
Lokumlar, basma entariler, feraceler ile sevindirdi onu.
Ne zaman çarşıdan dönse…

“Karanfilim” diye seslendi.
Her defasında hayat arkadaşına.
Onun kırmızı yanaklarından aldığı ilhamla…

Ömürlerince hiç birbirlerini kırmadılar.
Beraber kocadılar Fetye ile Mümün.

Allah, onlara aslan parçası gibi bir kızancık verdi.
Anası gibi de boncuk gözlü bir kızçe nasip etti.
Sevgiyle büyüttüler çocuklarını.
Kızlarını Çayleyik’e gelin ettiler.
Oğullarına Mincinos’tan akça bir gelin aldılar.
Boy boy torunları oldu.

Bir hazan yaprağı misali soldu Fetye.
1924’ün son aylarında.
Salası okunduğunda dondu kaldı herkes.
“Mümün Efendi ne yapacak şimdi” diye sordular birbirlerine.
“Tam da muhacir gidecekken nasıl katlanacak buna”.
"Şimdi Dal Mümüncük” dediler.

Soğuk bir kış günü toprağa verdi Dal Mümün.
Karanfil'ini.
Bir maşrapa su döktü üzerine.
Mezarının üzerine lâpa lâpa kar yağarken…

“A be kırmızı karanfilim” dedi Dal Mümün.
“Dökerim te bu can suyunu sana, lâkin…”
“Bilmez misin ki tutmaz çiçecikler bu kış kıyamette...”

Dal Mümün, veda etti Urumeli topraklarına.
Bir ay sonra Nedirli köyündeki tüm komşularıyla beraber.
Mübadele, onları hiç bilmedikleri topraklara savurup attı.
Ökse’ye yerleştirdiler onları.
Samsun’un Karadenize bakan yamaçlarındaki…

Bu topraklarda tutunamadı Mümün Efendi.
Tıpkı, kış kıyamette toprağına tutunamayan.
Kırmızı karanfili gibi.

Dokuz tahtanın altına girdi Dal Mümün.
Günün birinde ezeli bir özlemle kavrularak.
Karanfil’inin mezarından çok uzaklarda…
……………

30 Ocak 2010 Cumartesi günü İskelede idik.
Binlerce mübadilin ayak bastığı Tütün İskelesi'nde.
1924 yılında…

Aziz anıları için birer karanfil bıraktık.
Binlerce mübadilin torunları olarak.
Karanfil'lerini bırakıp geldikleri iskelede…

Yücel TANYERİ

Öykü, arkadaşım Akın Özgün’den alınmıştır.

KAYNAK: http://www.altsayfa.com/siyaset/dunya-siyaseti/626-kirmizi-karanfil

4. Ulusal Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları Kongresi

2010-12-05T21:17:00.001+02:00

Eski Türk Tarih Kurumu Başkanı Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu, 'Biz Türk milleti olarak şanla ve şöhretle bir tarih yazdık. Bu tarihimizde Allah'a şükürler olsun ki utanılacak bir şey yoktur' dedi.

Samsun'da dördüncüsü düzenlenen Ulusal Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları Kongresi, DSİ 7. Bölge Müdürlüğü Konferans Salonu'nda yapıldı.

Kongrenin açılışında konuşan eski Türk Tarih Kurumu Başkanı Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu, tarihte hiçbir şeyin gizli kalamayacağını söyledi. Gizli olduğu bilinen birtakım konuların bile sonunda ortaya çıktığını belirten Halaçoğlu, şunları kaydetti:

'Tarihimiz öylesine derin köklere sahip ki bunu araştırmak çok kolay değil. Çünkü Türklerin tarihi, çok eskilere dayanmakla birlikte çok geniş coğrafyalara dağılıyor. Bunlardan bir tanesi de Türklerin Avrupa'daki kökleri. Bunların geriye bıraktıkları izler, bizlerce çok fazla araştırılmamış. Bugün dünyada çeşitli siyasi platformlarda, insanların yerlerinden, yurtlarından edilmemesi söylenir. Osmanlı Devleti'nin Ermenileri Anadolu'dan söküp attığı söylenir, devlet eliyle yaptığı söylenir. Fakat hiç kimse Anadolu'nun dışında Rumeli'de, Balkanlar'da yurt tutmuş, orada 500-600 yıl yaşamış insanların topraklarından kendi istekleri dışında nasıl sökülüp atıldığını düşünmez. Gariptir ki Anadolu'ya gelen bu insanların asıl kökleri zaten Anadolu'ydu. Fakat Türkiye'deki Türkler, oradan gelenleri göçmen ve muhacir olarak nitelendirirler. Halbuki kendi kardeşleridir, zaten zamanında buradan gitmişlerdir. Herkes iyi bilsin o topraklar, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucuları da dahil olmak üzere vatan olarak gördükleri, oraya çeşitli kültür yapıları inşa ettikleri, kendi damgalarını vurdukları belgelerdir. Fakat çok kötü olan, orada bırakılan izlerin yavaş yavaş ortadan kaybedilmeye başladığıdır. Bunun yaşatılması için her kişi, kendi geldiği bölgeyi görmeli, oradaki eserleri kalıcı hale getirmelidir. Bunun kazanılması için bütün Anadolu'ya gelmiş olan 600-700 bin mübadilin bu hassasiyeti birlikte göstermesi gerekir. Gerçekten tarihimizin acı sayfalarından birisidir.' İnsanların topraklarından sökülüp atılmasının üzücü bir durum olduğunu da ifade eden Halaçoğlu, 'Herkes 'Pontuslu Rumlar nereye gitti?', 'İstanbul'da Rum sayısı 60-70 bindi niye 2 bine düştü, bunlar nereye gitti?' gibi sorular sorar. Peki 1920-1923 kayıtlarına göre, Selanik bölgesinde 711 bin Türk insanı yaşıyordu. Onlar nerede? Bunu hiç kimse düşünmüyor. Gerçekten acı bir şeydir insanın topraklarından sökülüp atılması, mecbur kalması. Tabii bunun acı sonuçları insanların yüreğindedir. Bunun unutulmaması gerektiğini düşünüyorum' dedi.

Bugün Balkanlar'da yaşayan değişik toplulukların kendi benliklerini muhafaza edebilmesini Osmanlı Devleti'nin hoşgörüsü ve emperyalist olmamasından kaynaklandığını da vurgulayan Halaçoğlu, konuşmasını şöyle tamamladı:

'Biz Türk milleti olarak şanla ve şöhretle bir tarih yazdık. Bu tarihimizde Allah'a şükürler olsun ki utanılacak bir şey yoktur. İnsanlığı gösterdik ve bu insanlık, Avrupa'da fikri yapıyı değiştirdi, Orta Çağ'ı yıktı Yeni Çağ'ı başlattı, Avrupa'nın köle ticaretine bağlı fikirlerini kökünden ortadan kaldırdı, adaleti simgeledik. Bugün Balkanlar'da yaşayan değişik milletler, değişik diller ve kültürler hala kendi benliklerini muhafaza edebiliyorsa Osmanlı Devleti'nin o hoşgörüsüne, emperyalist olmamasına bağlıdır. Yoksa Cezayir'e giden Fransa, 130 yılda Cezayir'deki tüm dili değiştirdiği gibi neredeyse tüm kültürü kendi kültürü haline getirmiş, bugün Cezayir'de hemen herkes Fransızca konuşmaktadır. Halbuki 600 sene kalan Osmanlı, Balkanlar'da kendi soydaşları dışında hiç kimseye zorlama yapmamış, Türkçe öğretme ya da İslamiyet'e döndürme gibi bir politika içine girmemiştir. Bu açık ve net olarak gözükmektedir. Bunun aksini hiç kimse iddia edemez.'

İki gün sürecek 4. Ulusal Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları Kongresi'nde, 'Mübadeleden İzler', 'Belgelerle Mübadele', 'Balkanlar'da Türk Olmak', Mübadele Öncesi ve Sonrası Kültürel Etkileşim ve Türkiye Mübadiller Platformu Bilgi ve Deneyim Paylaşımları konu başlıklarında değerlendirmeler yapılacak. (İSM-ARD) - SAMSUN (Anadolu Ajansı)

KAYNAK: http://www.haberler.com/4-ulusal-mubadele-ve-balkan-turk-kulturu-2395579-haberi/2395579/

Soy Ağacı Nasıl Çıkartılır?

2010-10-19T16:05:00.003+03:00

Bismark’ın “ Birinci kuşak kurar, ikinci kuşak yönetir üçüncü kuşak sanat tarihi okur “ sözüne atfen o “Sanat tarihi” okuyan neslin devrinde yaşadığımız Tarih ve Medeniyet’e bolca gönderilen “Nasıl soy ağacımı çıkartabilirim” sorularından anlaşılıyor. Biz de bu genel ilgiye bir yazıyla cevap verelim istedik.

Toplumda tarihin ve tarihsel şahsiyetlerin popüler hale gelmesi, globalleşmeyle beraber bireyselliğin ön plana çıkması, soyuna alaka duyan ve bu konularda araştırmalar yapmak isteyenlerin sayısını gün geçtikçe artırıyor. Özellikle insanlar ekonomik bakımdan rahatladıkça böyle romantik uğraşlara yönelmeye fırsat buluyorlar. Fransa, Almanya ve Rusya’da adım başı şecereleriyle övünerek, soyluluk iddiasında bulunan birine rastlanıyor ki bunlar nezaket ve kültürleriyle “entel” muamelesi görüp, çevresinin ilgi odağı oluyorlar.

Ezelden beri Avrupa ve Amerika’da çok revaç bulan geneoloji çalışmaları son zamanlarda ülkemizde de ilgi uyandırmaya başladı. Peki, Türkiye’de soy araştırması nasıl yapılır, şecere nasıl çıkartılır?

Soyağacı Çıkarırken:

Şecere Arapça ağaç anlamına gelir. Bu günkü kullanımla soyağacı demektir. Kişinin soy cetvelini, silsilesini bir ağaç şeklinde gösterir. Bir sonraki kuşaklar bir öncekilerin dalı ve meyvesi sayıldığından bu ismi almıştır. Soy araştırmacısı bu ağacı resmederken bu günden başlayarak ulaşabildiği kadar geriye doğru gider, zamanla yeni bulgularla eklemeler yapar ve ağaç şekillenmeye başlar.

Türkiye’de Soyağacı

Ne yazık ki Türk toplumunda nesep tutma, soy ağacı yazma geleneği yok denecek gibidir. Bunun en önemli sebebi doğu toplumlarında yazılı değil sözlü geleneğin hâkim olmasıdır. Diğer yandan imparatorluk çökerken oluşan kaos da böyle lükslere de imkan bırakmamıştır. Ayrıca göçler, savaşlar ve salgın hastalıklar da nesiller arası kopukluklara sebep olmuş kültürel aktarımı kesintiye uğratmıştır. Mamafih Osmanlı toplumunda kişinin nesebine değil ahlak ve kültürüne önem verilmesi de bu neviden adetleri 2. hatta 3. plana atmıştır.

Kemal Karpat’a göre imparatorluğun çöküşü ile Anadolu’ya göç eden Türk ve Müslüman nüfus 9 milyon civarındadır, J.McCarthy ise bu rakamı 7 milyon olarak verir. Böylesine büyük bir hareketlilik ve göç’ün yaşandığı coğrafyada muhacirlerin şecerelerini tutabilmesi ise pek de kolay değildir.

Her şey bir yana 1928’den önce kayıtlar eski harflerle tutulduğundan araştırma yapacak kişinin mutlaka Osmanlıca bilmesi yahut bilen birisinin refakatinde çalışmasını yürütmesi gerekmektedir.

Soy ağacı çıkarmak ilk bakışta faydasız ya da zaman kaybı gibi görünse de araştırmacılığı arttırmak, okuma ve bilgi edinme kabiliyetini geliştirmek, kültürel ve soysal yanı arttırmak ve akrabalarla yakın münasebet kurmak gibi daha pek çok faydası vardır.

Özel Arşiv Kaynakları

1- Ailenin Yaşlıları

Soy ağacı çıkarmak isteyen araştırmanın yapacağı ilk iş ailenin yaşlılarıyla konuşmak bunların anlattıklarını kayda almaktır. Eskiden erkeklerden ziyade kadınlar daha konuşkan ve meraklı olduklarından bilhassa yaşlı kadınlarda “yakası açılmadık” çok kıymetli bilgiler olabilir. Yaşlıların anlatacağı şeyler bazen çok önemli ipuçları vereceği gibi fakat bazen de piri fâni olmuş veya zihinleri bulanmış olduklarından hadiseleri karıştırabilirler.

Ayrıca yaşlılar genelde hissi davranarak olayları ve kişileri istedikleri gibi anlatırlar. Bu sebeple aynı kişiyi uzun zaman aralıklarıyla tekrar konuşturmalı ifadelerin çelişkili olup olmadığına bakmalıdır. Yakın geçmişte yaşanan harp, göç gibi felaketler sebebiyle bir nesil baba ve dedelerini tanımadan büyümüş ve kuşaklar arasında kültürel aktarım çok noksan kalmıştır. Dolayısıyla ihtiyarların verdiği bilgileri başka yerlerden de teyit etmedikçe şüpheyle bakmak gerekir.

Yaşlıların kullandıkları takvim tabirlerini de iyi anlamak lazımdır. Tarihlemeler genellikle o zaman meydana gelen meşhur hadiselere göre yapılmaktadır. Mesela; “Babam, Yemen askeri giderken ölmüş” (1905 ), “seferberlikte doğmuşum “(1914), “muhacirlikte evlenmişler” (1916), “Yunan giderken ben doğmuşum” (1922), “dedem öldüğünde ben oturuyormuşum” (6 aylık), Anadolu da kullanılan; “filanca geldiğinde filanca danaları otlatıyormuş” (6-7 yaşında ki ancak bu yaşta bir çocuk danaları otlatabilir) gibi tabileri iyi anlamak lazımdır.

İhtiyarlarca aylar da farklı şekilde isimlendirilmektedir. Anadolu’da Karakış (Aralık), Zemherir (Ocak), Gücük (Şubat), Avril (Nisan), Kiraz ayı (Mayıs veya Haziran) , Orak ayı (Temmuz), Harman ayı (Ağustos), Avare ayı (Ekim), Koç ayı (Kasım)’dır.

Her yerin iklim ve ziraat özelliklerine göre ayların ismi ve başlangıcı değişir. Tütüne göre, fındığa göre, buğdaya göre, incire göre, pancara göre aylar tayin edilir. Yaylaya çıkış, yayladan dönüş, bağ bozumu hep böyle tarihlerdir. Tarihleri tespit ederken, bu gibi hadiseler hakkında bölgeye göre bilgi sahibi birini bulunmak gerekir.

Memur çocuklarının doğumu genel olarak nüfus kayıtlarına doğru yazılmıştır. Bir de Cumhuriyetin ilk yıllarında ailelerin 5. çocukları günü gününe kayıt edilmişlerdir. Zira 1950’ye kadar devam eden yol vergisi için önemli miktar tutan 6-7 liralık vergiyi vermek veya her sene 15 gün yol inşasında amelelik yapmak mecburiydi. Fakat nüfusu artırma çabaları ile 5 çocuğu olanlar bundan muaf tutuluyorlardı. Bu sebeple kişiler mükellefiyetten düşmek için 5. çocukları doğar doğmaz bunları nüfusa kayıt ettirirlerdi.

2- Aile Arşivi

Soy ağacı çıkarmada ailenin özel arşivi de çok önemlidir. Bu arşivde aileyle alakalı tapular, mektuplar, diplomalar, senetler, hatıratlar, günlükler, arkası tarihli – yazılı kartpostallar veya fotoğraflar yahut bu çeşit evraklar bulunabilir. Her biri ailenin soy ağacını çıkarmada birer ipucu niteliğindedir. Ancak Türkiye’de yakın zamanda yaşanan büyük göçler, uzun savaşlar, salgınlar ve afetler sebebiyle pek çok ailenin arşivi olmadığı gibi olanlarda harap durumdadır.

3- Mezar Taşları ve Kitabeler

Soy ağacı çıkarırken müracaat edilmesi gereken en önemli kaynaklardan birisi de mezar taşlarıdır. Bunlardan dedelerin isimleri, vefat tarihleri hatta eski mezar taşlarından meslekleri ve meşreplerini öğrenmek mümkündür. Bunun için sabrederek, mezarlıklar arasından saatlerce hatta günlerce dolaşmak gerekebilir.

Ancak 1930’larda başlayan asri mezarlık furyası ile Anadolu’nun muhtelif yerlerinde çoğu şehirler içindeki mezarlıklar kaldırılarak iskâna açılmış yahut üzerine park yapılmıştır. Bunların taşları ya toprağa gömülmüş ya da kanalizasyon veya kaldırım taşı olarak kullanılmış, öğütülerek çakıl yapılmış nihayet mezarcılar tarafından kazınarak yeni taş olarak satılmıştır. Dolayısıyla milletin hafızası, vatanın tapusu sayılan mezarlıklar bakımından ülkemiz hiç de iyi durumda değildir.

4- Soy isimleri

Dolayısı ile aynı aileden gelenlerin hatta kardeşlerin her birinin farklı soyadı aldığı olmuştur. Ayrıca eskiden her ailenin bir lâkabı vardır ki bu lakapların soyadı olarak alınmasına da umumiyetle engel olunmuştur. Çoğu yerde ise soyadını şahıslar almamış resmi makamlar tarafından hiçbir esasa dayanılmadan rastgele iliştirilmiştir. Bu sebeple Türkiye’de soyadları aile tarihi hakkında neredeyse hiçbir fikir vermez. Ancak çok az sayıda aile uyanık davranarak meslek, köy ve atalarını hatırlatacak soyadları almayı başarmıştır. Nalbant, Tangal, Karaalioğlu gibi…

A- ) Resmi Arşiv Kaynakları

1- Nüfus Defterleri

Türkiye’de nüfus kayıtları maalesef çok da eski değildir. Avrupa’da asalet ve soyluluk önemli bir statü olduğundan nüfus kayıtlarının tutulmasına dikkat edilmiştir. Ayrıca kiliselerce tutulan vaftiz kayıtları, evlilik kayıtları ve belediye teşkilatının erken kurulmasıyla tutulan vergi kayıtları çok şeyi açığa çıkarır.

Batı’daki nüfus kayıtları bu bakımdan doğudan ileridir. Fakat bu din değil gelenekle alakalı bir şeydir. Doğuda da Hristiyan ve Musevilerin şecere tespiti Müslümanlarınki kadar zordur.

İlk Nüfus Sayımı

Türkiye’de ilk nüfus sayımı II. Mahmud dönemine aittir. 1834’de yapılan sayım askeri maksatlar taşıdığından yalnız erkekler sayılmıştır. Köyler hanelere ayrılmış her hanedeki erkek nüfus kaydedilmiştir. Sultan Mahmud’un son yıllarında başlayıp Abdülmecid’in ilk yıllarında tamamlanan 1839 sayımı da aynı usulde yapılmıştır. Bu kayıtların tutulduğu defterler tasnif edilmemiş halde Başbakanlık Osmanlı Arşivindedir ve milli güvenlik gerekçeleriyle incelemeye açık değildir.

II. Abdülhamid Devri

Bunlardan sonra 1887 tarihli II. Abdülhamid döneminde yapılan sayımlar vardır ki en esaslı ve düzenli onlarıdır. Burada her hane kadınlarla beraber yazılmış ayrıca hane reisinin lakabı, babasının adı, varsa erkek ve kız kardeşleri, yeğenleri, amcazadeleri yazılmış sonra varsa annesi ve ceddesi (büyükannesi) eklenmiştir. Bilahire bu sayımdan sonra doğanlar da eklenmiştir. Herkesin doğum tarihi vardır. Kızlardan sayımdan sonra evlenenlerin evlendikleri mahalle ya da köy ile sicildeki hane numaraları eklenmiştir.

Soy araştırmacısı bu defterlerden 1887 de hayatta bulunan dedesinin babasını ve akrabalarını öğrenebilir. Bu defterler Ankara’ya nüfus arşivlerine gönderilmiştir. Gönderilmeyip mahaldeki nüfus müdürlüğünün arşivinde kalanlar da vardır. Soy araştırmacısı için pek çoğu yanmış ve yıpranmış olan bu eski Türkçe defterleri, her halükarda birinin aracılığı ile rica minnet bulup tetkik etmek çok faydalı olacaktır. Zira devlet, bir takım siyasî sebeplerle, bu kayıtları da araştırmacılara açmamaktadır.

Sonraki sayım yine II. Abdülhamid dönemine ait olup 1905 tarihlidir. Bu kayıtlar 1887 defterlerinden daha temiz ve ayrıntılıdır. Bugünkü sicillerin ve kimlik numarası sistemi MERNİS projesinin de temelini teşkil etmektedir. Buradan da 1905 de yaşayan dedelerin babalarını öğrenmek mümkündür.

1905 sayımı defterlerinin bazı kısımları Balkan savaşında, Dünya savaşında, Yunan savaşında çıkan yangınlar ve baskınlarla ya da başka sebeplerle harap olmuştur. MERNİS projesinde harapların yerine 1925’de yapılan şifahi sayım esas alınmıştır. Bu takdirde soy araştırmacısı 1905 de hayatta olan dedelerin babasını ve akrabalarını tespit edebilir.

Fakat bu son kayıtlarda (1925) erkeklerin doğum tarihine çok itibar etmemelidir. Savaşların çok olduğu bir kuşak için Askere geç gitsin; o zamana kadar hem evlenip çocuğu olsun; hem çalışıp aileye bir faydası dokunsun; hem de gücü kuvveti yerine gelsin ki askerlik meşakkatlerini göğüsleyebilsin gibi sebeplerle 8 yıl kadar küçük yazılanlar vardır. Kızlarınkiler ise genellikle doğrudur.

Dışarıdaki Kayıtlar

Yakın bir tarihte nüfus sicilleri başka bir yere aldırılmışsa önceki nüfus kayıtlarının da incelenmesi gerekmektedir. Bu konuda Rumeli – Balkan ve Kafkas göçmenleri ile 1924 Selanik mübadilleri en şanssız olanlardır. Hele Selanik’ten mübadele ile gelenler Türkiye deki kayıtlardan ancak 1924’de yaşayan akrabalarının babasını öğrenebilirler. Fakat yurt dışındaki nüfus defterlerine ulaşmak da çok zor değildir hem bunlar bizdekinden çok daha muntazam ve temiz durumdadır.

Diğer Nüfus Kayıtları

Nüfusu Ceride (Yoklama) Defterleri

Ayrıca nüfus sayımlarından başka Başbakanlık Osmanlı arşivinin değişik fonlarında Nüfusu Ceride adıyla rastlanan defterler de nüfus tutanaklarını içermektedir. 6 aylık doğum ve ölüm kayıtlarını içeren bu defterlerde soy araştırmacısı için önemli kaynaklardandır.

1904 öncesi bölgesel olarak yapılan nüfus sayımlarının defterleri de il nüfus müdürlüklerinin arşivlerinde mevcuttur. Ulaşılabildiği takdirde bu kayıtları incelemekte de faydalıdır. Fakat pek çoğu savaş, işgal ve yangınlar sebebiyle harap olmuştur.

Nüfus defterlerinde tarihler Rumi takvimle kayıt edilmiştir. 1925’den sonra yeni takvim kullanılmıştır. Bu Rumi tarihleri Miladiye çevirmek için artık internette pek çok program vardır. Bunlardan istifade edilebilir.

Temettuat Defterleri

Vergilendirme kaygısıyla tutulmuş fakat böylesine tafsilatlı bilgi veren bu defterler günümüz tarihçilerinde pek çok alanda faydalanılan kaynaklardır. Soy araştırmacısı da bazı ipuçları elde ettikten sonra bu defterler üzerinden cedlerine ait çeşitli bilgilere ulaşabilir. Ancak bu vergilendirme Osmanlının doğu vilayetlerini kapsamadığından o bölgelere ilişkin de herhangi defter yoktur.

Bu defteler Başbakanlık Osmanlı Arşivinde tasnif edilerek araştırmacıya açılmış durumdadır. Bilgisayar üzerinden araştırılan bölgeye hatta vilayet ve nahiyeye dair defterleri, tarayarak bulmak ve arşivden istetmek mümkündür. Hiç şüphesiz ki bunları okumak ileri düzeyde eski Türkçe bilgisi gerektirmektedir.

Sicill-i Ahval Defterleri

1879-1909 tarihleri arasında Osmanlı Devletinde Görev yapmış memurlara ait biyografik bilgileri içeren defterlerdir. Kayıtlarda geçen şahsın adı, baba adı, ailesi, doğum yeri, sülalesi, milliyeti, tahsil durumu, liyakati vs pek çok ayrıntılı bilgileri bulunmaktadır. Burada Toplam 201 defterde 92.000 memurun sicil kayıtları mevcuttur. Bu defterlerin hepsi Başbakanlık Osmanlı Arşivinde tasnif edilmiş ve bilgisayara aktarılmış durumdadır. Aranılan isim bilgisayardan taranarak ilgili defterin sayfasına anında bakmak mümkündür. Ancak bunları okumakta ortalama düzeyde Osmanlıca bilgisi gerektirir.

Sicilli Ahval defterinden bir sayfa: "Hacı Sa'id Efendi; Diyar-ı Bekir eşrâf ve ulemâsından hacı Arif Bey’in mahdûmu"

Tapu Tahrir Defterleri

Osmanlı devletinde 15. ve 16. asırda Timar sisteminin bir gereği olarak bölgedeki gelir kaynaklarının tespiti maksadıyla sayım yapılmıştır. Tahrir denilen bu işlemde şehir, kasaba, köy ve çiftlikler birer birer dolaşılarak buralarda oturan vergi mükellefleri, içlerinde vergiden muaf olanlar varsa hangi vergiden ne sebeple muaf oldukları yapılmış; bunun yanında topraklı ve topraksız köylüler, evli ve bekâr haneler, meslek gurupları, ilmiyeye mensupları, ihtiyar ve sakatlar ayrı ayrı kaydolunmuştu.

Her köyün merası, ormanı, korusu, yaylağı, kışlağı, çayırı cins cins gösterilerek yetiştirilen mahsuller ve senede vermekle mükellef olunan vergi miktarı deftere geçirilirdi.

Soy araştırmacısı yakın nesebini tespit edebildiği taktirde eski yüzyıllardaki bu kayıtlara da başvurarak daha da gerilere gidebilir. Özellikle orta Anadolu bölgelerinde bu defterler sayesinde çok derin geçmişini tespit edebilen aileler vardır. Fakat bu defterlerin bazısında isimler lakapları ile beraber yazılmadığından araştırmacıya güçlük çıkarabilir. Binaenaleyh bu defteri okumanın derin Osmanlıca bilgisi gerektirdiği de açıktır.

Vakıf Arşivleri

Şer’iyye Sicilleri [ Kadı Sicilleri – Mahkeme Kayıtları ]

Kadı Sicilleri; her türlü dava tutanakları, mukavele senet, satış, vekâlet, kefâlet, verâset, borçlanma, nikah, boşanma ve taksim gibi hukuki işlemleri içeren resmi yazıları, esnaf teftişine ait notları, hatta yangın, sel, fırtına, deprem, salgın hastalık gibi olayların kayıtlarını günlük olarak işleyen defterlerdir.

Osmanlıda aile için meselelerin mahkemeye intikal ettiği nadirattan olsa da hiç yokta denilemez. Aile arşivinden yahut ailenin ihtiyarlarından böyle mahkemeye intikal etmiş herhangi bir davanın bilgisine ulaşıldığı takdirde kadı sicillerinden de ayrıntılı bilgi edinilebilir. Özellikle son yıllarda bu siciller yoğun olarak yeni harflere çevrilmiştir. Soy araştırmacısı bunlardan faydalanabilir.

Tereke Defterleri

Bu günkü veraset ilamı benzeri, kişinin vefatı halinde menkul, gayrimenkul servetinin, alacak ve borçlarının ve varislerinin kaydedildiği defterlerdir. Bu defterlerde soyağacı çıkarırken istifade edilecek kaynaklar arasında zikredilebilir. Kadı sicilleri içerisinde yer alır.

ATASE (Genel Kurmay Arşivleri)

Kırım Savaşı sonrasında tutulan askeri kayıtlar ve belgeleri içeren arşivde askeri görevli ve şahsiyetler hakkında tafsilatlı bilgi bulmak mümkündür. Fakat bu arşive girmek milli güvenlik gerekçeleri ile zorlaştırılmış durumdadır. Aylar sonrasına verilen özel izinle ve çok zor şartlarda ancak birkaç saat araştırma yapmak mümkün olabilir. Herhangi işe yarayacak evrak bulunduğunda fotokopisinin alınıp alınamayacağı görevlinin inisiyatifine kalmış durumdadır. Ailesinde tespit ettiği askeri şahsiyetler hakkında araştırma yapmak isteyen soy araştırmacısının bu arşivden faydalanması güçtür.

Araştırma Eserleri ve Biyografik Çalışmalar

Şayet aileden meşhur bir şahsiyet ya da onunla ilişkili bir şahıs tespit edilirse bu alanda yapılmış biyografik çalışmaları dikkatlice incelemek gerekir. Bu alanda genel olarak Sadrazamlar, Şeyhülislamlar, Ulema, Kaptan Paşalar, Reisülküttaplar, Hattatlar, Şuara Tezkireleri vs olmak üzere pek çok çalışmalar vardır.( Eser adları için bkz. Mübahat S. Kütükoğlu-Tarih Araştırmalarında Usul) Ayrıca pek çok yüksek lisans ve doktora tezinden de bu konuda istifade edilebilir.

Diğer yandan ailenin yaşadığı bölge üzerine yapılmış araştırma eserlerini incelemek de faydalıdır. Ailenim bağlı olduğu boy, aşiret ya da cemaat biliniyorsa mutlaka tetkik edilmelidir. Bu hususta geçtiğimiz günlerde Yusuf Halaçoğlu’nun TTK tarafından yayınlanan “Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar” adlı kitabına da müracaat edilebilir.

MERNIS Projesi

Esasında MERNIS projesi kapsamında pek çok ailenin mensuplarına 1900’lü yılların başına kadar ulaşmak mümkündür. Bunların her biri sisteme kayıt edilmiş ve mevt olsalar bile birer kimlik numarası atanmıştır. Ancak diğer aile efradına ve mensuplarına aidiyeti addedilen bu bilgiler özel hayatın gizliliğini koruma ilkesinden dolayı, nüfus müdürlüklerince verilmemekte yahut kısıtlı olarak verilmektedir.

Ancak Kimlik beyanı ve bir dilekçe ile bağlı olunan nüfus müdürlüğünden hane döküm listesi istenebilir. İlgili kurumun öncelik verdiği başka işler münasebeti ile bu isteğin cevaplandırılması gecikse de 3. veya 4. istemeden sonra sonuç alınabilmektedir. Elde ettiğiniz bu hane döküm listesiyle ilk aşamada hatırı sayılır bir soyağacı oluşturabilir yukarıda izah edilen metotlarla da bunu genişletebilirisiniz.

Soyağacı çıkarmada tarif edilen bütün bu yöntemlerin; sebat gerektiren, uzun soluklu, uğraştırıcı fakat zevkli bir çalışma olduğunda ise hiç şüphe yoktur.

KAYNAK: http://tarihvemedeniyet.org/2010/06/soy-agaci-nasil-cikarilir

Yunanistan’daki Osmanlı eserleri üç katına çıktı!

2010-10-06T16:18:00.002+03:00

Sanat tarihçisi Neval Konuk, son 4 yılını Yunanistan’da saklı kalmış Osmanlı eserlerini gün yüzüne çıkarmaya adamış. Özverili çalışmasıyla Türkiye’ye 7 bin yeni eser kazandırmış. Komşudaki eserlerin hâl-i pürmelâlini gözler önüne seren 10 ciltlik külliyatın ilk cildi bu hafta piyasaya çıkıyor.

Müezzin İsmail Efendi yıllardır her gün 5 defa koşarcasına çıktığı minareye bu defa yavaş yavaş çıktı… Yatsı ezanını, atalarının yüzyıllardır yaşadığı bu küçük kasabada son defa yankılanacağını düşünerek gözyaşları içinde, yanık bir sesle okumaya başladı… Yağ kandillerinin aydınlattığı camide de durum farksızdı. İmam Şefik Efendi ve cemaat son ezanı gözyaşlarıyla dinliyordu… İmam Şefik Efendi son rekâtı kıldırıp selam verdiğinde cami hıçkırıklarla yankılanıyordu adeta… Cemaat dağılınca Şefik Efendi olduğu yere çöktü. Dedesi ile bu camiye gelişlerini, camide kılınan bayram namazlarını, avludaki bayramlaşmaları, cami hocasından gördüğü dersleri geçirdi aklından… Önce söylenti zannettiği, sonra jandarma kumandanı ve cemaat liderleri tarafından da resmen bildirilen o veda günü gelip çatmıştı. Yüzyıllardır yaşadıkları, atalarının yattığı bu toprağı yarın terk edeceklerdi. Son kandilin titrek ışığında minbere çıktı. Bohçanın içinde sarılı Kur’an’ı öpüp başına koyduktan sonra koynuna soktu… Kilitlediği camiden uzaklaşırken gözlerinden süzülen yaşlara dilindeki şu dua eşlik ediyordu: Allah yardımcımız olsun. Camimiz atalarımızın ruhlarına emanet olsun.

“Karaferye’de son ezan” başlıklı yazının üsteki özeti, 1924’teki mübadelede Karaferye’yi (Yunanistan) terk etmek zorunda kalan Fatihan torunlarının duygularını yansıtıyor. Tamamı bu hafta piyasaya çıkacak olan “Yunanistan’da Osmanlı Mimarisi” adlı kitapta yer alıyor. Atalarının yaşadığı mekânlardan ayrılmak, mezarlarından kopmak, mescitlere, medreselere kilit vurmak adeta evlat acısı yaşatmıştı Osmanlı torunlarına. Onlar Anadolu’ya geçince geride bıraktıkları ata yadigârı eserler sahipsiz kaldı. Genç Cumhuriyet’in de sınırları dışında kalan bu emanetlere sahip çıkacak gücü yoktu. Çoğu milliyetçiliğe kurban gitti; ortadan kaldırıldı. Bazısı bar, birahane yapıldı, bazısı ahır. 15. yüzyıldan kalan camiyi eve çevirip mihraba ikonalar asanlar da oldu. Ezcümle, hiçbiri aslına uygun kullanılmadı son bir asırdır.

Ankara, son 7 yıldır yürüttüğü ‘komşularla sıfır sorun’ politikasının ekonomik-politik kazanımlarının yanında kültürel geri dönüşlerini de alıyor bugünlerde. Açılan iletişim kanalları sayesinde sadece Balkanlar’da değil, Irak, Afganistan ve Kıbrıs’taki kültür mirasına sahip çıkıyor artık. Eserleri kayda geçiriyor, can çekişenleri onarıyor, yıkılanların şeceresini çıkarıyor. Sahipleniyor bir bakıma. Bu yönde hayata geçirilen ve ilerleme sağlanan projelerden biri bu hafta kamuoyuna yansıyacak. Dışişleri Bakanlığı’nın teklifi ve desteğiyle Yunanistan’da başlatılan “Osmanlı Eserleri Envanter Çalışması”nın ilk kitabı “Yunanistan’da Osmanlı Mimarisi I” raflardaki yerini alacak bugünlerde. Florina, Grebene, Karaferya, Kesriye, Kozana, Siroz, Yenişehir, Tırhala şehirleri ile köylerindeki Osmanlı eserlerinin hâl-i pürmelalini yansıtan ilk cilt tam 516 sayfa. İlk cilt diyoruz çünkü 2015’te tamamlanması planlanan seri tam 10 ciltten oluşacak.

YUNANİSTAN’DAKİ OSMANLI ESERLERİNİN SAYISI 3 KATINA ÇIKTI

Yunanistan’daki Osmanlı yadigârı eserlerin ne hâlde olduklarını genç bir akademisyen taşıyor gündemimize. Marmara Üniversitesi Öğretim Görevlisi Neval Konuk (34), yaklaşık bir asır evvel kapılarına kilit vurulan yüzlerce emaneti tek tek yerinde incelemiş, fotoğraflarını çekmiş. Konuk’un Osmanlı izindeki bu yolculuğuna kimi zaman Türk diplomatlar kimi zaman Anadolu’dan göçen Rumlar eşlik etmiş. Bir yıl süren zorlu saha çalışmasının ardından kasıtlı olarak gizlenen onlarca camiyi, türbeyi, konağı ortaya çıkarmış. Ortadan kaldırılan 5 bin eserin yanında varlığını koruyan 5 bin eser tespit etmiş: “2007’de Dışişleri Bakanlığı’ndan teklif gelince hiç düşünmeden kabul ettim. 4 yıllık saha ve arşiv çalışmalarının ardından oluşturduğum envanter bize Yunanistan’da 10 binden fazla eserimizin olduğunu gösterdi. Ekrem Hakkı Ayverdi Hoca’nın 1980’lerde basılan envanterinde bu rakam 3400 civarındaydı. Ayverdi Hoca Yunanistan’a gitmeden yazmıştı. Benim gördüğüm, çeşme, köprü, cami, hükümet binası, istasyon, medreseler, kışlalar, saat kulelerinden oluşan 5 bin üzerinde ayakta eser var ‘karşı komşu’da. Daha önceki envanterde yer almayan eserleri ortaya çıkardım. Bunun değeri ölçülemez benim için.”

Saha çalışmaları sırasında Türkiye’nin Yunanistan’la giriştiği dostane ilişkilerin katkısını hissetmiş: “Hep peşimde birileri oldu, her adımım izlendi ama sorunla karşılaşmadım. Yunanlar, Anadolu’dan gelen Rumlar yardımcı oldu çoğu kez. Türkçe de konuştuk yer yer.”

“İĞNEYLE KUYU KAZDIM”

Sadece saha kısmı değil öncesindeki arşiv çalışmaları da çok önemli Konuk’un. Türkiye’deki Başbakanlık Osmanlı, Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivleri ve kütüphanelerin yanında Yunanistan ve Bulgaristan arşivlerini, Türk eserlerinin kayıtlarının tutulduğu Selanik’teki Dördüncü Bizans Dairesi’ni yol etmiş: “Son 10 yılda Türkiye’nin Bosna, Kosova, Romanya, Arnavutluk, Makedonya ve Bulgaristan’da yürüttüğü restorasyon heyetlerinde yer aldığım için bölgeyle ilgili arşivlerin çoğunu inceleme fırsatım oldu. Yunanistan envanterinin oluşmasında önceki çalışmaların katkısı büyük elbette. Türkçe, İngilizce ve Yunanca yayımlanacak 10 ciltlik envanter, eserlerin eski ve bugünkü hâlini yansıtan görsellerle zenginleştirildi. II. Abdülhamid’in Yıldız Albümleri’ndeki Rumeli panoramalarını cami, medrese, köprü teşhislerinde kullandım. İlk kez Atik defterlerini inceledim. ABD’deki The Library of Congress’den fotoğraflar çıkardım. Binlerce kartpostal topladım sahaflardan. Farklı ülke arşivlerinden yararlanılması da objektifliğini artırdı. Yunan meslektaşlarımdan bile tebrikler alıyorum.”

“YIKILDI DENİLEN ESERLER DİMDİK AYAKTA”

Neval Hoca’ya göre çalışmasının bir diğer önemi ise eserlerle ilgili daha önceden yazılan bazı makaleleri çürütüyor olması: “Ayverdi Hoca Yunanistan’a hiç gitmemiş. Türkiye’deki arşivler üzerinden çıkarmış envanteri. 1980’de yıkıldı dediği eserlerden bir kısmını ben 30 yıl sonra ayakta buldum. Yıkıldı dediği Karaferye’deki Sultan Murat Hüdavendigar Camii hâlâ ayakta. Yine Hollandalı sanat tarihçi Prof. Dr. Michael Kiel’in yıkıldı diye yazdığı Yenişehir’deki Durbalı Sultan Bektaşî Tekkesi tüm varlığıyla dimdik ayakta. Ayrıca acil restorasyon isteyen eserleri de belirliyorum. Karaferye’deki Çelebi Sinan Bey Camii’nin durumu acil. Almanların işgalinde marangozhane olarak kullanılmış.”

Yunanistan’da eserlere yönelik kasıtlı yıkımın kalmadığını ancak doğal şartlardan ötürü kaybın devam ettiğini hatırlatıyor. Yunanların son yıllarda bazı restorasyonlara giriştiğini ancak Türk uzmanlar olmaksızın yapılan bu çalışmaların geri dönülmeyecek tahribatlara yol açtığını aktarıyor: “AB fonları ve projeleriyle restore ettikleri, etmekte oldukları eserler var. Rodos’taki Süleymaniye Camii, Karaferye’deki Medrese Camii gibi. Ancak çalışmalar sırasında Türkiye’ye danışılmadığı, Türk uzmanlardan destek alınmadığı için geri dönülmez kayıplar oluşuyor. Osmanlı ve Türk motifleri kazınıyor, yapılar Hıristiyanlaştırılıyor. Kasıtlı kiliseye benzetme gayesi var. Yenice-Vardar’daki Gazi Evrenos Bey Türbesi’ni bir Yunan ekip restore etti. 14. yüzyıldan kalan, Selçuklu mimarisi iki katlı yapıyı sanat galerisine dönüştürdüler. Mezardan çıkarılan kemikler müzeye taşındı. Türbe hissi veren her motif silindi. İyi niyetli restorasyonlar da var. Ama sayısı çok az.”

Envanter çalışması tamamlandığında, yıkılan, kasıtlı gizlenen eserlerin sayısı da ortaya çıkacak. Neval Konuk çalışmaları sırasında eve dönüştürülen camilerle karşılaşmış. Bu mekânların içinden de fotoğraflar çekmiş. Zaten evde yaşayanlar da evlerinin eski bir cami olduğunu anlatmışlar: “Mesela Karaferye’deki iki katlı Bayır Camii bugün Yunan Efthimiadis ailesinin üzerine tescilli. Eve girdim, salona denk gelen odada mihrap olduğu gibi duruyor. İkonalarla süslenmiş. Banyoda da minare kaidesi duruyor. Üzerine çamaşır makinesi konmuş. Avluda hâlâ mezar taşlarının kırıkları duruyor. Selanik’te İskele Camii bugün bar ve depo. Vali Zihni Paşa’nın yaptırdığı cami ve medresesi de bugün ev. Türkler hiçbir kiliseyi eve dönüştürmemiş. Mübadele sırasında dinî mekânlar kullanılmış ama dokusuna zarar verilmemiş. Yunanistan’da amaç dışı kullanım devlet eliyle teşvik edilmiş.”

Balkan savaşları, Bulgar, Alman işgali ve 1974 Kıbrıs çıkarması sırasında eserlere yönelik ciddi tahribat olmuş. İtalyanlar da adalarda boş durmamış. Mübadele sonrasında Anadolu’daki topraklarını bırakmak zorunda kalan Rumlar da Yunanistan’a döndüklerinde hınçlarını bu yapılardan çıkarmış.

Kitap incelendiğinde Yunanların köprü, çeşme, saat kulesi, kamu binası, istasyon ve kışla gibi kullanabileceği mekânları tahrip etmediği anlaşılıyor. Özellikle Osmanlı çeşmelerinin kullanıldığını anlatıyor Neval Hanım: “Kullanabilecekleri mekânlara zarar vermemişler. Sadece Osmanlı izleri kazınmış. Çeşmeleri, köprüleri, saat kulelerini, kışlaları kullanıyorlar. Selanik’teki eski jandarma mektebini hastaneye çevirmişler. Çok mekân var böyle. Binalar kullanıldıkça yaşar. İçine girip çıkan olmazsa yıkılır. Amaç dışı kullanım yıkılıp gitmesinden iyidir.”

“ENVANTER TÜRKİYE’NİN ELİNİ GÜÇLENDİRECEK”

Envanter çalışmasının (adalar da dâhil) Türkiye’ye ciddi bir katkı sağlayacağını düşünüyor Neval Hoca. “Yunanistan’daki eserlerin sayısının bilinmesinin ilişkileri yeni bir boyuta taşıyacağını söylüyor: “Yunanistan’daki eserlerin yüzde 20’si kayıt altına alındı ilk iki ciltte. 10. cilde ulaştığımızda yıkılan ve ayaktaki tüm eserlerimizi öğrenmiş olacağız. Bu envanter ilk başta Yunanistan’daki tüm Osmanlı eserlerinin yıkıldığı kanısını ortadan kaldırıyor. Çalışma tamamlanınca acil müdahale bekleyen tarihî yapılar için UNESCO veya ICOMOS (Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi) nezdinde girişim başlatılabilir. Geri almasak da aslına uygun kullanılmasını sağlayabiliriz. Tarihi 14. yüzyıla kadar uzanan eserleri dünya mirası listesine de ekletebiliriz. Keşke 60 sene önce başlasaydık, daha fazla eseri kurtarabilirdik yıkımdan.”

Görüşmenin sonunda “Yunanistan’ın ardından Bulgaristan’a başlamamız lazım. Orada da çok eserimiz var.” diyor ve ekliyor: “Bu yapılar bizim oradaki tapularımız, orada yaşayan Türklerin hüviyeti bir bakıma. Tek bir mezar taşının bile anlamı büyük bizim için. Bu belki şimdi anlaşılmıyor ama günü gelince açıkça görülecek. Yunanların Türkiye envanterlerini yıllar önce tamamladığı gözden kaçırılmamalı.”

KAYNAK: http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/newsDetail_getNewsById.action?newsId=27750
AKSİYON
MESUT ÇEVİKALP
Sayı: 826 / Tarih : 04-10-2010

Vassil Kanchov'a göre Makedonya'nın etnoğrafik haritası

2010-09-14T15:08:00.001+03:00

Makedonya-Etnoğrafya ve İstatistikler

2010-09-14T14:49:00.002+03:00

Türk yerleşim yerleriyle ilgili detaylı haritalar ve nüfus istatistikleri mevcut.

Orijinali http://www.promacedonia.org/vk/index.html adresinde olan yayının İngilizce çevirisine http://translate.google.com.tr/translate?hl=tr&sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.promacedonia.org%2Fvk%2Findex.html adresinden, Türkçe çevirisine http://translate.google.com.tr/translate?hl=tr&sl=auto&tl=tr&u=http%3A%2F%2Fwww.promacedonia.org%2Fvk%2Findex.html adresinden ulaşılabilir.

Mübadil Mehmet SÖNMEZ ile söyleşi

2010-07-12T17:31:00.001+03:00

Yaşayan son mübadil Mehmet Sönmez: "Mustafa Kemal Paşa 1924"te geldiğinde Samsun Lisesi"nin karşısında ki Şahinzade Remzi Bey"in evinde kalmıştı. Biz mübadiller kendisini görmek için evin önünde toplandık. Mübadiller bir yandan - Bizi geriye gönder Paşam, burada çok sıkıntı çekiyoruz diye bağırıyorlardı. Bunun üzerine Gazi Mustafa Kemal Paşa balkona çıkarak: -Durun bakalım, daha yeni geldiniz. Sıkıntılarınız halledilecektir diyerek kalabalığı sakinleştirdi"

Sönmez, Lozan Mübadelesi sonrasında 11 yaşındayken geldiği Samsun"da geliş esnasında yolculukta çektiği sıkıntıları ve Samsun"da Gazi Mustafa Kemal Paşa"yla karşılaşmalarını Osman Sarısakal"a anlattı. Sönmez, 1913 doğumlu, 97 yaşında ve yaşayan son mübadil. Mustafa Kemal Paşayı Samsun"a yaptığı iki ziyarette görme şansı olmuş. Yaşayan son mübadil olan Sönmez, o günlerde mübadillerin çektikleri sıkıntıları ve Mustafa Kemal Paşayla karşılaşmalarını Osman Sarısakal"a anlattı. Biz de siz okuyucularımız için bu özel röportajı yayınlıyoruz:

Osman SARISAKAL: Mehmet Bey kaç doğumlusunuz?
Mehmet SÖNMEZ: 1913 doğumluyum. 97 yaşındayım Buraya geldiğim zaman 11 yaşındaydım.
SARISAKAL: Samsun"a gelmeden önce Memleket"te mübadele öncesi yaşantınız nasıldı?
SÖNMEZ: Biz Sarışaban"ın Bekdemiş köyündeniz. Ziraat yapıyorduk. Tütüncülük yapıyorduk. Tütünden de iyi para alıyorduk
SARISAKAL: Bekdemiş Köyü Türk köyü müydü? Aranızda yaşayan Rumlar var mıydı?
SÖNMEZ: Rum yoktu. Bizim orada, benim bildiğim kadarıyla aşağı yukarı 20 köy vardı. Bize yakın Rum köyü bile yoktu. O yüzden biz Rumca bilmiyoruz.
SARISAKAL: Rumlar önceden Anadolu"dan gelmeye ve orada yerleştirilmeye başladılar. Sizin evinize de Rum yerleştirildi mi?
SÖNMEZ: Evet. Biz orada oturduğumuz sırada Rumlar Yunanistan"a gelmeye başladılar. Biz onlarla bir sene beraber yaşadık Onların çocuklarıyla oynuyorduk. Bizim köyde iki Türk aileyi bir evde oturttular. Bizim eve ortak olarak Hakkı diye birisi vardı o geldi oturdu. Biz Hakkı ile beraber oturduk Hakkı"nın boşalttığı evi de Rum bir aileye verdiler.
SARISAKAL: Peki Rumlarla aranızda bir sürtüşme oldu mu? Rumlarla bir sorununuz var mıydı?
SÖNMEZ: Yoktu. Biz orada hiç harp telaşı görmedik. Tüfek, tabanca saklayamazdın. Kesici aletler, bıçak taşımak yasaktı. Onları arıyorlardı, bulurlarsa cezası vardı. Buradan gelen Rumlarla hiçbir sorunumuz olmadı. Çok güzel komşuluk yaptık. Onlar zaten Türkiye"de Türkçe konuştukları için dil açısından bir problem çıkmadı.
SARISAKAL: Memlekette Rum eşkıyalar köylerinizi basarlar mıydı?
SÖNMEZ: Yok öyle bir şey olmadı. Biz Yunanistan"dayken Sarışaban bölgesinde üç tane Türk eşkıya vardı. Biri Meto, Biri İskender, biride Debreli idi. Debreli, Çaylek köyündendi. Bizim Bekdemiş köyünde su yoktu. Bir tek İnceğiz"de su boldu. Köylüler su meselesini halletmek için bir Rum mühendis alıyorlar. Diyorlar ki dağdaki suya bakalım. Bekdemiş, Çobanlı ve Kurudere"ye yeterse taksim edelim. Atlarla gidiyorlar, suya bakıyorlar, yiyorlar içiyorlar. Geri dönüp dere içinde düz bir yere geliyorlar. Birde bakıyorlar ki eşkıyalardan İskender"i vurmuşlar. Rum Koruyucu da İskender"in cesedinin üzerine işemiş. Bunu haber alan diğer iki eşkıya Meto ve Debreli,sen bizim arkadaşımıza vurup bunu nasıl yaparsın deyip Rum bekçi Filib"i öldürüyorlar. Bunu bana bizim köyden Sali Ağa anlatmıştı.
SARISAKAL: Oradaki Türk köyleri arasında düğünlerde, bayramlarda birbirlerime gidip gelme olur muydu?
SÖNMEZ: Köyler birbirine çok yakındı. Düğünlerde bayramlarda gider gelirdik. Köylerin kimisi 500 metre, kimisi 1000 metre uzaklıktaydı.
SARISAKAL: Herkes birbirini tanır mıydı?
SÖNMEZ: Tanırdı tabi. İnceğiz mesela. İnceğiz"le bizim aramız 500 metre. Aramız çok yakın. Ondan sonra Bekdemiş, Bekdemiş"ten sonra Çobanlı, Çobanlı"dan Sonra Kurudere, Kuruderede sonra, Boynu Kızıllı, Boynu Kızıllı"dan sonra Karacalar, Karacalar"dan sonra Karacakoyun. Bu saydığım köyler birbirine çok yakın. Daha sonra yukarı köyler geliyor. Nedirli var, Karamanlı var, Mustafa oğulları var, Mincanöz var. Mincanözden sonra bir köy daha var ama şimdi hatırlayamıyorum. Sonra Bizim Hanımın köyü Sepetçiler var, Sepetçilerden Sonra Olcak var.
SARISAKAL: Köyünüzde okul var mıydı?
SÖNMEZ: Bekdemiş köyünde medrese vardı, büyük bir köydü. Üç Mahallesi vardı. En aşağıda Araplı Mahallesi vardı. Biz asıl Araplı mahallesindeniz. Araplı"da 20-25 hane vardı.
SARISAKAL: Diğer iki mahallenin isimleri neydi?
SÖNMEZ: Diğer mahallenin ismi Ağalar mahallesiydi. Ağalar mahallesinin nüfusu azdı. Altı- yedi hane anca vardı. Ağalar orada toplanmıştı. İsmail Ağa ve bilmem ne.
SARISAKAL: Üçüncü mahallenin adı neydi:
SÖNMEZ: Bekdemiş Mahallesiydi.
SARISAKAL: Bekdemiş Köyünün hepsi yani üç mahallede aynı yere mi yerleştirildi?
SÖNMEZ: Bekdemişliler Ökse"ye (Kutlukent) yerleştirildiler. Babam oraya gitmem dedi.
Tepecik"e yerleşti. Asarağaç"a Çobanlılar yerleşti. Çırakman"a Muratlılar yerleştirildiler.
SARISAKAL: Mübadele edileceğinizi nasıl duydunuz?
SÖNMEZ: Biz Yunanistan"da oturduğumuz zaman burada, Anadolu"da harp olmuş, darp olmuş bunlardan haberimiz yoktu. Ben çocuktum ama gayet iyi hatırlıyorum. 2 sene evvel önce Türkiye"ye gideceğiz diye bir söylenti çıktı. O zamanlar büyüklerimiz konuşuyorlardı işte Türkiye gideceğiz. Yunanistan"daki Türkler Türkiye"ye gidecek, Türkiye"deki Rumlarda Yunanistan"a gidecek diye. Biz buraya gelmek için hiç telaş etmedik. Kasabadan haber getirdiler. O zaman öğrendik.
SARISAKAL: O zaman neler hissettiniz?
SÖNMEZ: Hiçbir Türk burada kalalım diye düşünmedi. Türkiye"ye gitmeyi istedi çünkü 10 sene evvel bir serbestlik verildiğinde isteyen Türkiye"ye gidebilmiş benim akrabalarımdan bazıları da bu sırada Türkiye"ye gitmişti.
SARISAKAL: Memleketten gelirken bir şeyler getirebildiniz mi?
SÖNMEZ: Canlı hayvanları, eşyaları getirdik
SARISAKAL: Orada ki gayrı menkullerden satabildikleriniz oldu mu? Örneğin bazı Rumlar buradan giderken mallarını Türklere satıyorlar. Oradaki Türkler aynı şekilde mallarını sattı mı?
SÖNMEZ: Hiç bilmiyorum ama satan yoktu zannedersem.
SARISAKAL: Bekdemiş köyünden Kavala" ya nasıl gittiniz?
SÖNMEZ: Bizim köy Kavala"ya 25 kilometre uzaklıkta idi. Jipler vardı o zamanlar Biz o jiplerle Kavala"ya geldik. Kavala"da bir gece kaldık. Ertesi günü babam Hacı Halil İbrahim Oğlu Tevfik Ağa, Annem Fatma, Abim Ahmet, Kız kardeşlerim Şerike, Huriye, Lütfiye ve ben toplam 7 nüfus Kavala"dan Akdeniz Vapuru"na bindik.
SARISAKAL: Akdeniz Vapuru"nda yolculuğunuz nasıl geçti?
SÖNMEZ: Kimisi ambarda, güvertede, kimisi ise kamarada yatıyordu. Çok kalabalıktı, bunun sıkıntısını yaşadık.
SARISAKAL: Vapurda hastalananlar, ölenler oldu mu?
SÖNMEZ: Ölen bir kişiyi Vapurdan attılar. Doğum yapanlar oldu. Doğan çocuğun adını da Akdeniz koydular .
SARISAKAL: Vapur Samsun"a gelmeden önce başka limanlara da uğradı mı?
SÖNMEZ: İstanbul"a uğradık. Vapur İstanbul"a gelince babamla dayım "Yahu vapur tez kalkmaz İstanbul"u gezelim biraz" demişler, o arada vapur kalktı mı? Babamla dayım (İkisi de rahmetli oldular) İstanbul"da kaldılar. Biz annem ve 5 kardeşimle Samsun"a geldik. Onlar 3 gün sonra geldiler ve bizi orada buldular. Bugünkü tekel binaları vardı ama içleri boşaltılmış hep misafirhane yapmışlardı.
SARISAKAL: Samsun"a gelişinizi hatırlıyor musunuz?
SÖNMEZ: Samsun"a gelişimizi çok iyi hatırlıyorum. 1924 Mayıs ayında Samsun"a iskeleye geldik, çaparlarla bizi vapurdan aldılar.
SARISAKAL: Yolcu iskelesine çıktınız değil mi?
SÖNMEZ: Yok, Un İskelesine çıktık. Vapurdan kayıklarla aldılar attılar bizi oraya, kumun üstündeyiz ne yapacaksın. Oradan aldılar bizi Askeri Hastane"ye getirdiler. Samsun"da sıtma hastalığı vardı. Bu yüzden gelen mübadillere "kinin" dağıtıyorlardı
SARISAKAL: Sizi arabalarla naklettiler değil mi?
SÖNMEZ: Arabaya koydular.
SARISAKAL: Samsun"a indiğiniz zaman sizi nerede misafir ettiler?
SÖNMEZ: Tekel"in ambarlarının hepsini misafirhane yaptılar. Askeri Hastanenin orada bize bir oda verdiler. O odanın içinde 3 gün kaldık. Samsun"da bizi Ulugazi Mahallesinde Rum evlerinden kalan yerlere yerleştirdiler. Orada üç-dört sene kaldık. İsteyen şehirde, isteyen köyde iskân edilmişti. Köyden gelenler şehirde kalabildi. O izni verdiler.
SARISAKAL: Yerli Türk halkı mübadillere karşı bir tepki de bulunuyor muydu?
SÖNMEZ: Rahat bir şekilde karşıladı yerli halk bizi. Hiçbir sorun yaşanmadı. Bizim onlardan giyimimiz farklıydı. Arnavutlar geldi diyorlardı bize.
SARISAKAL: 1924 yılında Samsun"a geldiğinizde hala Rumlar var mıydı?
SÖNMEZ: Vardı ama çok azdı. Çoğu gitmiş, tek tük kalmıştı. Onlarda gitmeyi bekliyorlardı.
SARISAKAL: Mübadelede buraya gelirken sizlere verilen belgelerden elinizde kalanlar var mı?
SÖNMEZ: Yok, onlara bakamadık, kaybettik. Beyanname verdiler ama onların hiçbirisinden ne evinden ne araziden biz faydalanamadık. 5 nüfusa 35 dönüm yer verdiler 35 dönümle ben ne yapacağım?
SARISAKAL: Yunanistan"da bıraktığınız malların karşılığını Türkiye"de alabildiniz mi?
SÖNMEZ: Yunanistan"dan bize ne kadar dönüm yer bırakmışın, kaç tane ev bırakmışsın, değirmenin var mı? Aynı tapu gibi bir beyanname dediler, bir şey verdiler bize. Türkiye"ye gidince dediler bunun karşılığını Türkiye"den alacaksınız dediler. Hiçbir şey alamadık. Geldik, baktık ki hükümet zaten fakir, Hükümette de bir şey yok. Dediler ki bunun altından biz çıkamayız. İki oda bir mutfak baraka verdiler. Onun içine kimisi geçip oturdu. Nüfus başına 5 dönüm arazi verdiler köyde.7 nüfus olduğumuz için 35 dönüm arazimiz vardı. Bizim esas Bekdemiş Köyünü Ökse Tepesi"ne (günümüzde Kutlukent) yerleştirdiler. Babam oraya gitmedi Tepecik"e yerleşti. Tepecikte babam 200 dönümle çiftlik kurdu. Babam, sağdı, ağabeyim sağdı.

KAYNAK: http://www.halkgazetesi.com.tr/news_detail.php?id=20578

İdeal Cumhuriyet Köyü Planı, Kazım Dirik Tarafından Mübadiller İçin Çizildi

2010-06-19T23:03:00.003+03:00

Atatürk’ün İdeal Cumhuriyet Köyü Projesi’ni hayata geçirmek için çalışan proje ekibi; mimarlar, şehir plancıları, işletmeciler, ekonomistler, tasarımcılar, iletişimciler ve sanatçılardan oluşuyor. Öncelikli hedefleri İdeal Cumhuriyet Köyü şemasını üç boyutlu bir maket haline getirip sergilemek...
Grubun sözcüsü Ekrem Pehlivan, bir araya geliş öykülerini ve bugüne kadar yaptıkları çalışmaları anlattı...

İdeal Cumhuriyet Köyü Planı nasıl ortaya çıkmış? Öncelikle bize biraz tarihçesinden bahsetmenizi istiyorum.

İdeal Cumhuriyet Köyü Planı, Afet İnan’ın "Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933" adlı kitabından alınmıştır. Kitapta ayrıntılardan çok söz edilmiyor. Bu nedenle bir grup arkadaşımız, kütüphaneler ve Türk Tarih Kurumu gibi değişik kanallardan tarihçesi ile ilgili araştırmalara hâlâ devam ediyor. Ancak bunun cumhuriyetin dönüşüm projelerinden biri olduğunu söyleyebiliriz. Bu nedenle "Atatürk’ün İdeal Cumhuriyet Köyü" adını kullanmakta bir sakınca görmüyorum. Ön taslaklarını bizzat Atatürk’ün elle çizdiği yönünde bazı söylentiler olsa da bu konuda kesin bir kayda ulaşamadım. Bunun yanında kesin olarak bildiğimiz bir nokta da Trakya Umumi Müfettişi Kazım Dirik tarafından, mübadillere yönelik olarak hazırlandığı... Ancak tabii dönemin lideri Atatürk’ün onayı olmadan böyle bir planın yapılması söz konusu değil. Zaten Atatürk’ün onayından da geçiyor. Atatürk, o dönemlerde bu plana göre kurulan, Polonezköy civarındaki Cumhuriyet Köyü’nü defalarca ziyaret ederek konuyu takip ediyor. Hatta bölgedeki bazı çalışmalarla bizzat kendisi ilgileniyor. Bence bu, başından beri Atatürk tarafından bir dönüşüm projesi olarak ele alındığını ve uygulandığını gösteriyor.

Plan Cumhuriyet Köyü’nde uygulanmış dediniz. O yıllarda buna benzer başka uygulamalar olmuş mu?

Aslında plan Cumhuriyet Köyü’nde kısmen uygulanmış. Trakya bölgesinde bu plana uyan köyler olduğunu biliyoruz. Ancak oraları henüz gidip göremedik; araştırmalarımız sürüyor. Ankara’daki Temelli Köyü’nde de buna benzer bir çalışmanın yapıldığını; köy kurulurken bu plana uygun olmasına çalışıldığını biliyoruz. Ancak tabii bölgenin yapısı nedeniyle tam anlamıyla bir dairesel yapıdan söz etmek mümkün değil. Ancak Cumhuriyet Köyü’nde daire şeklinde bir yapı var. Ortada bir meydan ve meydana açılan geniş yollar planın etkisini gösteriyor. Ancak planı oluşturan diğer ünitelerin hayata geçirilemediğini görüyoruz. Zaten ilerleyen yıllarda da cumhuriyet köyleri projesi bir şekilde duruyor.

Yani Atatürk’ün ölümünden sonra devlet bu projeden elini çekmiş diyebilir miyiz?

Bana göre bir anda olağanüstü dönüşümler sağlayan Cumhuriyet, kurucusunun ölümünden sonra bir duraklama dönemine girmiş, 1938’den sonra birçok çalışma kesintiye uğramıştır. Bu proje de bunlardan bir tanesidir. Nedenini bilmiyorum ama sonrasında herhangi bir şekilde ele alınmamış. Nedeni siyasi midir, ekonomik midir? Bu konuda bir fikrim yok. Kişisel görüşüm; Atatürk öldükten sonra onun heyecanını devlet önemli ölçüde yitirmiştir. Atatürk, modern kurumları oluştururken hem o günün gerekliliklerini, hem de gelecekte problemlerle karşılaşıldığında neler yapılabileceğini düşünmüştür. Atatürk özellikle köylüye çok önem vermiştir. "Köylü milletin efendisidir" sözüyle köylüyü dönüşümün merkezi yapmak istemiştir. İdeal Cumhuriyet Köyü de bu sürecin önemli bir parçasıdır. Ancak maalesef Atatürk’ün ölümünden sonra bu plan rafa kaldırılmıştır.

Kaynak: http://www.yapi.com.tr/HaberDosyalari/Detay_ideal-cumhuriyet-koyu-plani-kazim-dirik-tarafindan-mubadiller-icin-cizildi_1028.html?HaberID=69983
------------
Binlerce yıldır yüzlerce medeniyete kaynaklık eden Anadolu toprakları Hititlerden Yunan kolonilerine, Roma'dan Osmanlı'ya pek çok büyük imparatorluğun köylerine de ev sahipliği yaptı. Arkeologlar, urbanaloglar Anadolu'da geçmiş uygarlıkların yerleşim yerlerine ait izleri incelerken binlerce yıl öncesinin köylerine ait planları da bugüne taşıyor. Bugün yalnızca temel taşları da kalmış olsa eski uygarlıkların köylerinde "tapınak neredeydi, hayvanları nerede tutulurdu, insanlar nerede otururdu" gibi sorulara kesin cevaplar verebiliyoruz. Geçtiğimiz aylarda facebook'ta bir araya gelen mimarlar, şehir plancılar, tasarımcılar, işletmeciler ve iletişimciler, tarihin tozlu raflarından çıkan bir köy planını pratiğe geçirmek için adımlar atıyor. Cumhuriyetin kuruluşunun hemen ardından bizzat Atatürk tarafından çizilen bu köy planı neredeyse kâğıt üzerinde kaldığı için bugün antik köylerden bile daha az kalıntısı var. Facebook'ta kurdukları "İdeal Cumhuriyet Köyü" grubuyla bir anda yüzlerce kişiyi bir araya getiren projenin sözcülerinden Ekrem Pehlivan grubunun kuruluş hikâyesini ve projelerini anlattı.

TÜRKİYE'NİN YEDİ BÖLGESİNDE KURULDU

İdeal Cumhuriyet Köyü Planı'nın ilk kez Afet İnan'ın "Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Birinci Sanayi Planı" adlı kitabında 1933 yılında yayınlandığını belirten Pehlivan'a göre bu plan 1920'li yıllarda Atatürk tarafından çizilmiş. İlk yıllarda Türkiye'nin yedi ayrı noktasında uygulama alanı bulan plana göre kurulmuş köylerden bugüne kalan Beykoz'daki Cumhuriyet Köyü en bilineni. Diğer köylerin akıbetinin bilinmediğini belirten Pehlivan şunları söyledi: "Ankara Temelli'de ve Trakya'da köyler olduğu biliniyor ama kesin bilgiler yok. Beykoz'daki Cumhuriyet Köyü Yunanistan'la yapılan mübadele anlaşması sonucu oradan geleceklerin yerleştirilmesi için düşünülmüş. Bu açıdan plan bir parça Rumeli köylerini andırıyor." Planın en dikkat çekici bölümlerinden biri de "Hayvan mezarlığı." O yllara göre bir köy planında havyan mezarlığına yer verilmesinin çok ileri bir adım olduğunu belirten Pehlivan'a göre planda yer alan köy üniteleri temiz, ferah ve çağdaş bir köyde olması gereken her şeyi içeriyor. Bugünkü köylerle kıyaslandığında çizilen planın çağının çok ilerisinde olduğunu belirten Pehlivan, "Sanat atölyelerinin, etkinlikler için ayrılmış salonların, okuma odalarının olduğu köyler daha o yıllarda kurulabilseydi Türkiye bugün çok farklı bir yerde olurdu" diyor.

AMACIMIZ YAYGINLAŞMAK

Facebook'ta bir araya gelen grup üyeleri kısa zaman içinde fiilen toplantılar yapmaya da başlamış. Bugün daha somut görev tanımları yaparak ve şehircilik alanında çalışan kişi ve kurumlarla da zaman zaman bir araya gelerek çalışmalarını sürdüren grubun amacını Ekrem Pehlivan şöyle anlatıyor: "Planın duyurulması için çalışıyoruz öncelikli olarak. Bunun için bir internet sitesi kurduk. Öncelikle sivil toplum kuruluşları ve internet aracılığıyla mümkün olduğu kadar çok sayıda insana ulaşabilmeyi hedefliyoruz. Mimarlar, şehir plancıları takımı, sanat ve kültür üniteleri takımı, gibi takımlar kurarak bu projenin ayaklarını oluşturmaya çalışıyoruz. Gönüllük esasına göre çalışan bir topluluğuz. Zaman zaman bir araya gelerek projenin gelişimine katkı sunmaya çalışıyoruz. Örneğin az sonra bu projenin kültür-sanat ayağıyla ilgili bir toplantı yapacağız." Yaptıkları çalışmanın fiili bir şehircilik projesi olmadığını belirten Pehlivan gidip bir yerlerde köy inşa etmeye çalışmayacaklarının da altını çiziyor. Onların amacı bu konuda bir farkındalık yaratmak ve konuyla ilgilenen kişi ve kurulmuşların aktif hale gelmesini sağlamak.

HÜKÜMETLER BAZEN GÜNDEMİNE ALDI

Köy-kent, Köydes gibi projeleri gibi geçmişte hükümetlerin gündeme aldığı köy projelerini hatırlatan Pehlivan, bu çalışmaların oldukça zor olduğunu vurgulayarak şunları söyledi: "Bizim amacımız bir farkındalık yaratmak. Bir de parça parça hayata geçecek projeler peşindeyiz. Bu plandaki üniteleri köylere ekleyebiliriz. Örneğin Beykoz'daki Cumhuriyet köyü. Orası üzerinde duruyoruz. Cumhuriyet Köyü'nde olmayıp bu planda olan üniteleri orada kurabiliriz ve bu örnek oluşturur. Cumhuriyet Köyü'nün muhtarı ve ihtiyar heyetiyle de görüştük. Bu hafta oraya bir gezi düzenleyip incelemeler yapacağız."

Planda yer alan üniteler

İdeal Cumhuriyet Köyü Planı'nda 44 ünite yer alıyor: 1. Okul ve tatbikat bahçesi 2. Öğretmen evi 3. Halk odası 4. Köy konağı 5. Konuk odası 6. Okuma odası 7. Konferans salonu 8. Otel/han 9. Çocuk bahçesi 10. Köy parkı 11. Telefon santralı (Köy söndürgesi) 12. Köy gazinosu (Radyolu) 13. Sosyal kurumlar 14. Ziraat ve el işleri müzesi 15. Gençler kulübü 16. Hamam 17. Etüv makinesi (Buğu) 18. Köy yunak yeri 19. Cami 20. Revir 21. Kooperatifler 22. Köy dükkanları 23. Spor alanı 24. Damızlık tavuk, tavşan, arı istasyonları 25. Damızlık ahır (Aygır ve boğa) 26. Kanara (Mezbaha) 27. Mandıra 28. Değirmenler 29. Fabrika 30. Asri mezarlık 31. Hayvan mezarlığı 32. Kireç, taş, tuğla, kiremit ocakları 33. Yonca ve hayvan pancar tarlası 34. Koruluk 35. Köy gübreliği 36. Fenni ağıl 37. Ebe ve sağlık korucusu 38. Tarımbaşı 39. Hayvan sağlık korucusu 40. Kolektif fidanlık 41. Pazar yeri ve köy zahire loncası 42. Aşım durağı 43. Panayır yeri 44. Selektör bina

Kaynak: http://yenisafak.com.tr/Cumartesi/?t=11.07.2009&i=197767

--------------

İdeal Cumhuriyet Köyü Planı, ilk olarak Türk Tarih Kurumu’nun XVI. Seri-Sa 14 kaydı ile 1972 yılında basılan, Prof. Dr. Afet İnan’ın "Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Birinci Sanayi Planı 1933" başlıklı eserinin Ek’ler kısmında, 7. sıra numarası ile yer almıştır.

Afet İnan, 31 Ağustos 1971 tarihinde kitaba yazdığı önsözde, bu plan ile ilgili olarak şunları söylemiştir: "İdeal Cumhuriyet Köyü planını, doğrudan doğruya bu kitabın konusu olmamakla beraber buraya ekledim. 1937 yılında Trakya Umumi Müfettişi General Kazım Dirik tarafından verilmiş olan bu planı yapan mimarın adı konmamıştır. Ancak üzerinde “Her hakkı mahfuzdur’ diye kayıt vardır. Planda yandaki listede okunacağı gibi 43 kamu kuruluşu yer alıyor. Bir köye gerekli olan her şey düşünülmüştür. O zaman bu planın herhangi yerde uygulanmaması büyük bir kayıptır. İdeal Cumhuriyet Köyü planının yeni kurulmakta olan köylerimize uygulanmasını candan dilerim."

Afet İnan’ın yazdıkları doğrultusunda, İdeal Cumhuriyet Köyü Planı’nın 1935-1937 yılları arasında çizilmiş olabileceği sonucunu çıkarabiliriz.

Ayrıca bu plan, İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Yıldız Sey tarafından kaleme alınan, "75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık" adlı yapıttaki "Cumhuriyet Döneminde Konut" adlı makalenin 277. sayfasında, İdeal Cumhuriyet Köyü Şeması adı ile görsel malzeme olarak sunulmuştur. Şema yanındaki tanımlayıcı not, "Trakya Umumi Müfettişi Kazım Dirik’in Hazırladığı İdeal Cumhuriyet Köyü Şeması" şeklindedir.

Kaynak: http://www.yapi.com.tr/HaberDosyalari/Detay_nasil-ortaya-cikti_1041.html?HaberID=69983

Drama Köprüsü

2010-04-25T21:41:00.001+03:00

Belki Drama’lı Hasan artık aramızda yok, Drama Mahpusu’ndaki Karakedi çoktan beri inlemez olmuş. Martin tüfek çürümüş, barut kokusu yok olmuş, köprünün soğuk suları akmaz, tas ise toprak olmuş. Yanko çorbacı çoktaaaan gitmiş. Ama tek bir şey değişmemiş, o da “Drama köprüsü Hasan dardır geçilmez”

Evet, yılların gerçek bir öyküsü dillere destan olmuş Drama Türküsü. Halen onunla hüzünlenir, onunla coşarız. İçimizi bir hüzün kaplar o türküyü dinlediğimizde. Çünkü o türkü bize uyar, bizi bize anlatır. O türkü biziz aslında. O türkü damarlarımızda şırıl şırıl delice akan kıpkırmızı kandır. Köprünün özlemiyle birlikte güneşin doğuşunu seyretmeyi bekleriz. Kimbilir, belki sahiden güneş bir gün yeniden doğar o yeşil ormanların tepelerinden. Şahin bey’i de sırtına alarak süzülür Drama’nın ovasına. Yanındaki Serez ovası altın yuvası derler ya, işte aslında gönlümüzün parıltısı odur. Biz o parıltıya aşığız, yüreğimiz temiz, kalplerimiz yankı edercesine parıltıyla etrafına ışık saçar.

Ammaaaa, o ışığın kim ki farkındadır?

Değerli okurlarım, yeter bukadar zannedersem. Daha yazacak çok şeyler var bende. Şair değilim, ama hatasıyla doğrusuyla, günahıyla sevabıyla içimden yazmak geliyor. Drama’da yaşayan Türkler uzun yıllar önce Türkiye’ye göç ederek kendilerine yeni bir vatan edinmiş olsalarda, halen yürekleri buralarda çarpıyor. Osmanlı döneminden bu yana Balkan coğrafyasındaki hareketlerde çok önemli bir yeri olan, adına türküler yakılan ve bizim Batı Trakya’mızda da geniş bir şekilde halen günümüzde ağızdan ağıza dolaşıp söylenen Drama Köprüsü türküsü sonunda taş yerinde ağırır misali ortaya çıktı ve tam anlamıyla gerçekleşti. Böylece Drama köprüsünün yeri konusunda bugüne kadar net ortak bir görüş oluşmamış, aksine köprünün nerede ve hangisi olduğu bilinmiyordu. İşte Drama’daki Mübadiller Derneği başkanı Nikos Laçistalis, Drama Köprüsü'nün yerini tespit ettiğini açıkladı. Drama’lı Hasan’ın türküsü vardı ancak köprüsü yoktu. Şimdi artık hem türküsü var, hem de Drama’nın bir de halkları birleştirecek bir köprüsü var.

Bu bilgi üzerine Lozan Mübadilleri Vakfı'nı Drama’ya davet eden Başkan Laçistalis, bir önemli projeye de imza atmış oldu. Lozan Mubadilleri Vakfı Korosu İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti etkinlikleri kapsamında Selanik ya da Atina’da vermeyi planladığı konseri Drama’da gerçekleştirildi.

Konserde İstanbul Türküleri ile “Drama Köprüsü Bre Hasan”, “Drama’nın İçinde Yaparlar Pazar” adlı türküler önce korolar tarafından ayrı ayrı, daha sonra da birlikte Türkçe ve Yunanca olarak seslendirildi. Lozan Mubadilleri Vakfı Korosu ile Bizans Müziği Kavalas-Sofias Neohoritu koroları Konser sonunda Drama’lılar tarafından ayakta alkışlandı.

Koronun içinde önemli bir konuya değinmeden geçemeyeceğim. Narlıköy’lü olan, T.C. eski Karayolları Genel Müdürü Ali Ağaoğlu’nun kızı bayan Yasemen Ağaoğlu da koronun içinde Drama türkülerini okudu. Kendisi aslen Narlıköylü ancak İstanbul’da ikamet ediyor. Ali Ağaoğlu aynı zamanda Susurköy eski belediye başkanı Mustafa Mustaoğlu’nun da amcasıdır.

NİKOS LAÇİSTALİS: “TÜRKİYE’DEN BÖLGEMİZE BU KÖPRÜYÜ GÖRMEYE GELSİNLER”

“Drama Küçükasyalılar Kültür Derneği başkanıyım ve aynı zamanda bir araştırmacı olarak 19. ve 20. Yüzyılın Drama’sını araştırıyorum. Türk’lerin yaşadığı dönem ve daha sonrasını araştırıyorum. Bu araştırmalar esnasında, sizlerinde bildiği gibi türkülere konu olan “Drama Köprüsü”nü nihayet buldum. Önceleri orasımıydı, burasımıydı der dururduk ve elimizde sağlıklı bilgiler yoktu. Ancak bu gün şunu emin olarak söyleyebilirim, Drama Köprüsü Nikifiros (Nusratlı) köyünde bulundu. Türkünün içinde de geçtiği gibi bu gün halen ancak ayakta kalan bölümleriyle tarihe tanıklık etmektedir. Evet, Drama Köprüsü dardır, Drama Köprüsü buradadır. Bu önemli neticenin ardından Türkiye’den sürekli bölgemizi ziyarete gelen dostlarımızı, arkadaşlarımızı buraya davet ettim. Kendilerini davet ettim ve gerçek belgelerle kendilerine Drama’lı Hasan’ın köprüsünün bu köprü olduğunu göstermiş oldum. Köprünün bulunduğu bölgeye gittik ve ardından Drama Belediyesi ve diğer belediyelerin de katkılarıyla bu güzel ve anlamlı geceyi organize ettik. Sizlerinde gördüğü gibi bu akşam burada Türkiye’den gelen Lozan Mubadilleri Vakfı Korsu ile bizim derneğimizin korosu Drama Köprüsü türküsünü Yunanca ve Türkçe olarak birlikte söylediler. Bizlerin bu buluşması burada ikinci defa gerçekleşiyor. Bizlerde İstanbul’a gidip ortaklaşa etkinlikler gerçekleştiriyoruz.

Sonuç itibarıyla gerçek köprünün bulunmasının ardından, Drama Köprüsü halkları birleştiren ve sevgi saygı çerçevesinde birlikte kalkınarak yaşamalarına vesile olsun.

Şans artık sizin elinizde, Türklerin demek istiyorum çünkü Drama Köprüsü’nün öyküsü türkülere konu olmuş ve tüm Türkiye’de derin bir şekilde ağızdan ağıza yıllarca süregelerek söyleniyor. Bu vesileyle bölgemizde bulunan bu köprünün tanıtımını en iyi şekilde yaparak Türkiye genelinden bölgemize bu köprüyü görmeye gelsinler.”

SEFER GÜVENÇ: “DRAMA KÖPRÜSÜ’NÜN TÜRKÜSÜ VARDI, KENDİSİ YOKTU”

Lozan Mübadilleri Vakfı başkanı Sefer Güvenç Birlik gazetesine bu etkinlik hakkında şunları söyledi:

“Drama Köprüsü’nün türküsü vardı, kendisi yoktu. Drama’yı ziyaret eden bütün Mübadillerin yani Drama bölgesinden göç etmiş olan ailelerin çocukları ve torunlarının sorduğu ilk soru “Drama Köprüsü nerededir? Bugüne kadar aldıkları cevap, “Drama’da köprü yoktur” olmuştu. Ancak buradaki Mübadillerin başkanı Nikos Laçistalis uzun bir çalışmadan sonra Drama Köprüsü’nün yerini tespit etti ve bizide bu konuda bilgilendirdi. Bizde “İstanbul 2010” Kültür Etkinlikleri kapsamında Yunanistan’da vermeyi düşündüğümüz konseri Drama’ya kaydırdık. Böylece Drama Köprüsü bir Kültür köprüsü, barış köprüsü oldu. Ben Drama halkına, Drama belediyesine ve diğer belediyelere ve başkan Nikos Laçistalis’e ve emeği geçen herkese çok teşekkür ediyorum.”

Drama Valiliği’nde bulunan “Konstandinos Karamanlis Kültür Etkinlikleri” salonunda gerçekleşen etkinliği izlemeye gelen Drama Metropoliti Pavlos, etkinlik sonrası sahneye çıkarak Türkiye’den gelen Koronun en yaşlı ve kıdemlisi olan 1914 doğumlu Yanya göçmeni Lütfü Karadağ’a bir plaket sundu. Plaketi sunmazdan önce yaptığı konuşmasında Türkiye’den gelen konukları Türkçe selamladı ve “hoşgeldiniz” dedikten sonra şunları söyledi:

“Sizleri burada aramızda görmekten sevinç ve mutluluk duyuyoruz. Müzikler, tarihi kalıntılar bizleri birleştiriyor. Biz nasıl Türkiye’deki tarihi kalıntıları ziyaret ediyorsak, sizlerde buralara gelerek dedelerinizin yaşadığı yerleri görün. Sizler göçün acılarını iyi biliyorsunuz. Drama’dan ayrılırken şu mesajla gidin, söylemiş olduğunuz türkünün hikayesi olan bu köprü, burada yaşamış olan ve oradan buraya göç etmiş olan insanların sevgisini birleştiriyor. Çok teşekkür ederiz ve güle güle gidin.”

SÜMELA MANASTIRI’NDA AYİN YAPMAK İSTİYORUZ

Etkinliğin ardından salondan ayrılırken TRT Temsilcisi Birlik gazetesi sahibi İlhan Tahsin’e çok özel açıklamalarda bulunan Metropolit Pavlos şunları söyledi:

“Konuştuğunuz mükemmel Yunancadan ötürü sizleri tebrik ediyorum. Ben de göçmenim. Benim ailem Trabzon’dan Drama’ya göç etmiş. Zaman zaman gidip oralarını ziyaret ediyorum. Sümela Manastırı bizim için büyük önem taşıyor. Babalarımız oradan gelirken Meryem Ana’nın ikonunu oradan Darama’ya getirmişler. Bizim için kutsal olan bu ikonun yeri aslında orasıdır. Onun yeri oradadır. Eğer Türk devleti Sümela Manastırı’nda yılda birkaç defa ayin yapmamıza izin verirse, o kutsal ikonu yeniden oraya götürmeyi düşünüyoruz. Aslında bu Türkiye açısından da bir zenginliktir. Biz dinler arası hoşgörüye önem veriyoruz. Savaşlar artık geride kaldı. Sizler 80 milyonsunuz ve bizler sadece 10 milyonuz. Bu 10 milyon da zaten giderek yaşlanıyor, dolayısıyla savaşa dahi gerek yok. Umarım bizim kutsal bayramlarımızda Sümela Manastırı’nda ayin yapmamıza Türk Devleti müsade eder, bunu çok arzuluyoruz. Sümela Manastırı’nda ayin yapmak istiyoruz.” Dedi.

BİR DALDA İKİ KİRAZ, BİRİ AL BİRİ MAVİ

Onlar sahneye çıkarken heyecanlı ve yıllardır pek de dillendiremedikleri kimliklerini birlikte söylemenin rahatlığı içindeydiler. Vakıf başkanı Sefer Güvenç Yunanlılara “bir dalda iki kiraz” olan birer beyaz meddil hediye etti.

1925'te Selanik'ten başlayan yolculuğu şöyle anlatıyor bir mubadil: "Samsun'a gidecektik. Gemide çok sayıda tütüncü mübadildik. İstanbul'a vardığımızda liman idaresi, geminin Karadeniz'e gidemeyecek kadar eski olduğunu söyleyince çok üzüldük. Tütün dikme mevsimiydi, mutlaka gitmeliydik. Yola devam... Samsun'a tam üç günde vardık. Bizim Yunanlılarla öyle çok ortak yanımız var ki, birbirimize düşman olamayız."

Lozan Mübadilleri Vakfı Başkanı Sefer Güvenç'in, "mübadilliği bilince çıkarmasaydık, bu örgütlenme olmazdı," sözleriyle de daha anlaşılır oluyor.

1 Mayıs 1914 doğumlu Lütfü Karadağ ise hikayesini " 18 Temmuz 1924'de Yanya'dan vapurla İstanbul Pendik!e geldik" sözleriyle özetliyor.

Bu buluşmalarda en çok duyulan soru belli: "sizinkiler neredenmiş?"

Bizimkiler, Drama'dan.

Mübadiller, geçen yıl 30 Ocak günü ilk buluşmalarında , Türkiye'den Yunanistan'a giden mübadil konuklarıyla da beraberdiler. Ünlü müzisyen Monolis Rezolis , o toplantıda "Aşağıdan birileri tepinmedikçe, yukarıdan birileri vurmadıkça bu dostluk çökmez," demişti.

MÜBADİL KİME DENİR?

Mübadil, Lozan Barış Anlaşması'nın bir eki olan, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile Yunanistan Hükümeti arasında, 30 Ocak 1923'de imzalanan "Halkların Mübadelesi Sözleşmesi " çerçevesinde zorla göç etmek zorunda kalan insanlara deniyor. İşte bu sözleşme çerçevesinde, Yunanistan'daki yerleşik Müslümanlar Anadolu'ya; Anadolu'da yerleşik Rumlar da Yunanistan'a göç etmek zorunda kaldılar.

Halkların mübadelesi sözleşmesi; sadece 1923'teki yerleşik nüfusu değil, 1912'den itibaren yurtlarını terk etmek zorunda kalanları da kapsıyordu . Bu anlamda fiili duruma yasal bir açıklık kazandırılmıştı.

Mübadele kapsamında Küçük Asya ve Trakya'dan Rumeli ve Adalar'a göç edenlerin sayısı 1,200,000, Rumeli ve Adalar'dan Anadolu ve Trakya'ya göç edenlerin sayısı, 600,000 kişi civarında kabul ediliyor.

HÜKÜMET İZNİ OLMADIKÇA

Sözleşmenin birinci maddesi'nde, "Türk topraklarında yerleşmiş Rum Ortodoks dininden Türk uyruklularla Yunan topraklarına yerleşmiş, Müslüman dininden Yunan uyrukluların, 1 Mayıs 1923'ten başlayarak zorunlu mübadelesine girişilecektir. Bu kimselerden hiçbiri, Türk hükümetinin izni olmadıkça Türkiye'ye ya da Yunan hükümetinin izni olmadıkça Yunanistan'a dönerek oraya yerleşemeyeceklerdir ."

"Türkiye'den Yunanistan'a göç edenlerin kültür, sanat ve folklorik değerleri korumak için çeşitli etkinlikler yaptıklarını, kendi aralarında dernekler, vakıflar kurarak örgütlendiklerini, araştırma enstitüleri, müzeler kurduklarını görüyoruz."

DRAMA KÖPRÜSÜ RUMELİ YÖRESİ

Drama köprüsü Hasan dardır geçilmez

Soğuktur suları Hasan bir tas içilmez

At martinini Debreli Hasan dağlar inlesin

Drama mahpusunda Hasan Karakedi dinlesin

Mezar taşlarını Hasan koyun mu sandın

Adam öldürmeyi Hasan oyun mu sandın

At martinini Debreli Hasan dağlar inlesin

Drama mahpusunda Hasan dostlar dinlesin

Drama köprüsü Hasan dardır daracık

Çok istemem Yanko Çorbacı bin beş yüz liracık

At martinini Debreli Hasan dağlar inlesin

Drama mahpusunda Hasan Karakedi dinlesin

Drama köprüsünü Hasan gece mi geçtin

Ecel şerbetini Hasan ölmeden mi içtin

At martinini Debreli Hasan dağlar inlesin

Drama mahpusunda Hasan dostlar dinlesin

KAYNAK: http://www.birlikgazetesi.info/?pid=3&id_news=1483

Mübadillerin Şehirlere Göre İskan Durumu

2010-02-15T21:39:00.012+02:00

TARİHİ SÜREÇTE MÜBADELENİN SEBEPLERİ VE LOZAN’DAKİ MÜBADELE KONUSU

İbrahim ERDAL

Doktora Tezi

3.2.2. Türkiye’de İskân Faaliyeti

Mübadele İmâr ve İskân Vekaleti’nin aldığı karara göre belirlenen iskân bölgelerinde hangi kazaların ve nahiyelerin iskâna tâbi tutulacağı tespit edilmiş, emvâl-i metrûkeler için raporlar hazırlanmıştır. Yaklaşık olarak 395.000 mübadilin gelmesi tahmin edilmiş, iskân bölgeleri, mübadillerin memleketleri ve sanatları belirlenmiştir.563 Ancak, Yunanistan’da mübadeleye tâbi olmayan bölgelerde de Müslümanlar hem Yunan Hükûmeti’nin baskıları hem de can korkusu sebebiyle Anadolu’ya doğru göçe başlamıştır. Bu gayrimübadillerin durumu da vekalet için ayrı bir sıkıntıya sebep olmuştur. Örneğin Yunanistan’da iskân bölgeleri haricindeki Epir bölgesindeki Çamlık Müslüman ahâlisi Parga ve

560
561
LADAS, a.g.e.,s.644
Murat Levent KOÇAK, Alanya’dan Nea ionia’ya Mübadele le Gelen ayrılıklar ve
Bitmeyen Özlem, Alanya 2004, s.23; Kemal YALÇIN, Emanet Çeyiz, Mübadele nsanları,
stanbul 1998, Doğan yayını, 17-145; PAVLIDIS, a.g.t., s.28.
562
563
KONTOGIORGI, a.g.m., s.108.
BCA: 30.10/123.873.18

Resarya sahillerine geldiği, bölgenin İslâm ahâlisi genel vekili Mustafa Halil Bey tarafından bildirilmiş, aç ve açıkta sefil bir durumda olan bu ahâlinin 100 kadar kısmının İzmir’e kabul edilmemesi üzerine İcra Vekilleri Heyeti’nin görüşü sorulmuştur. İcra Vekilleri Heyeti de Edirne ve İstanbul vilayetlerine gönderdiği yazı ile sadece Türklerin mübadeleye tâbi olduğu, Arnavutların mübadeleye tâbi olmadığı, bununla beraber mübadeleye tâbi bölgede olmamasına rağmen Yanya Vilayeti dahilindeki Kayalar köyü Müslümanlarının mübadele edilebilecekleri kararını bildirmiştir.564

Mübadil göçmenlerin yaklaşık 225.000’inin çiftçi olması beklendiğinden çiftçilerin iskânında ve 75.000 zeytinci ile 95.000 tütüncünün yerleştirilmesinde sorunlar da yaşanmıştır. Dâhiliye Vekaleti gelecek mübadilleri yerleştirilmesinde dikkat edilecek hususlar hakkında Aydın Vilayeti’ne gönderdiği yazıda, emvâl-i metrûkelerin iskân işinde değerlendirilmesi, mübadillerin müstahsil duruma geçebilmesi için eşit dağılımın yapılması konusunda özen gösterilmesine dikkat edilmesini istemiştir.565 Emvâl-i metrûkenin dağıtımında belirli bir ölçü dahilinde mal dağıtımı yapılması istenmiş buna göre; “bir şahısa bir kasaba hududu dahilinde mal verilir. Belirli kasabalardan mal alanlar bu kanunun neşrinden iki ay içinde bir kasaba tercihi yapacaklar, bunu bulundukları yerdeki memura bildirecekler, eğer bildirmezlerse bulundukları kasabada iskân olunmuş sayılacaklardır. Verilen malın kıymeti de muâdiline göre belirlenir, bu bedel üç ayda bir yenilenir.”566 kararı alınmıştır. Ancak mübadillerin gelmeye başlamasıyla yaşanan aksaklıklar ve denetimsizlik bu konuda sıkıntının varlığını ortaya koymuş, bunun için bir dizi tedbir alınmıştır. Bu tedbirlere göre,567

1- Vilayetlerde mevcut iskân memur ve müdirlerinin doğrudan doğruya vilayet ve kaymakamların emri altında bulunması,
2- İskân için ayrılan tahsisâtın vali ve kaymakam onayı ile sarf edilmesi,

564
565
566
567
BCA: 30.10/123.874.3
BCA: 272.11/10.25.19
ATASE, K:38, G:75, B No:75(1-2).
ATASE, K:39, G:81, B No:81 (1-2)

3- Kolordu komutanlarının bulundukları yerlerde muhacirînin iskân ve iâşesini teftişe mecbur olmaları, kontrol için Ferik, Liva, Alay kumandanlarıyla gerekirse, irkâb reislerinin de bazı durumlarda bu konuda memur edilebilmesi ve kolordu kumandanlarının iskân ve iâşe temininde vilayet ve askeri yetkililerle yaptığı konuları valilerle müzakere ederek uygulaması,
4- Muhacirlerin barınması ve iâşesi için askeri araçlardan faydalanılması kararı alınmış, bu kararlara özellikle uyulması istenmiştir. Midilli, Girit ve Makedonya’nın kazalarından gelen Müslümanlar, tarıma elverişli ve iklimi müsait bölgelere yerleştirilmeye çalışılmış, ancak kendi imkânlarıyla gelen ve akrabânın yanına yerleşenler gibi nedenlerden dolayı sağlıklı bir dağıtım yapılamamıştır.

Mesela iskân mıntıkaları içinde bulunan Serez havalisinden 20.000 tütüncü, 15.000 çiftçi ve bağcı, 5.000 zeytinci olmak üzere 40.000 mübadilin yerleştirilmesi568 plânlanan, Adana ve havalisi mıntıkasına Midilli, Girit ve diğer adalardan 30.000 çiftçi, 20.000 dağcı ve zeytinci yerleştirilmiştir.569 skâna uygun topraklara sahip Adana vilayeti; merkez, Yumurtalık, Karaisalı ve Ceyhan kazaları ile Karataş, Çamalanı, Sis, Karaferi, Karaçam, Tuzla ve Sarıkız, Pozantı ve Kamışlı nahiyeleri, Mersin sancağının merkez ve Tarsus kazaları ile Elvanlı, Evcili, Namrun ve Küllük nahiyeleri, Cebel-i Bereket sancağı’nın merkez,

568
569
İskân Tarihçesi, s.18
BCA: 30.10/123.873.18

Islahiye, Dörtyol, Bahçe, Hassa kazaları ile Kaypak, Tacirli, Piryoz, Erzin, Payas, Haruniye nahiyeleri, Kozan sancağının merkez, Feke, Karasu, Hacın kazaları ile Merkez-i Bâlâ, Rumlu, Çokak nahiyelerinden oluşmaktadır.570 Kozana ve Grebene’den tütüncülük yapan 30.000 nüfus, Naslıc ve Kasriye’den çiftçi ve bağcı 15.000 nüfus ve 5.000 zeytincinin yerleştirileceği571 Malatya ve havalisinden oluşan üçüncü mıntıka geniş bir sahayı kapsamaktadır. Bu mıntıkada; Malatya sancağının merkez, Hısn-ı Mansur, Akçadağ, Hekimhan ve Kahta kazaları ile Esendere, Pötürge, Kala, Gözene, Kisun, Pervari, Varto, Kızıl in, Yıldıran, Şamardı, Kadıcık, Hisar, Çalkan, Koca ali, Kuyucak, Polat, Gürecik, Hasan çelebi, Kefkici, Alevli, Sancak ve Tukarlı nahiyeleri, Marş sancağının merkez, Elbistan, Göksun ve Pazarcık kazaları ile Yenice kale, Alnuş ve Erzin nahiyeleri, Mamuret’ül Aziz sancağının merkez, Arapkir ve Keban kazaları ile Molla köy, Hacı Sinan, Şenci, Hoca lyas, Eymir nahiyeleri, Gaziantep sancağının merkez ve Rumkale kazası, Musul sancağının Viranşehir kazası, Ergani sancağının merkez, Çermik ve Ergani kazaları ile Eğin ve Çüngüş nahiyeleri bulunmaktadır.572 Mübadillerin gelmesiyle beraber, iskân mıntıkalarında ihtiyaca göre değişiklikler yaşanmış, “ Hey’et-i Vekile Tarafından Onaylanmış Üç Numaralı skân Mıntıkalarını Gösterir Cetvel” başlığında bir yazıyla ek iskân mıntıkaları tespit edilmiştir. Bu sebeple Malatya ve Adana vilayetlerinde de iskân mıntıkalarına eklenen nahiyeler olmuştur.573 Ancak özellikle doğu illerimizde yıllar itibariyle yerleştirilen mübadiller hakkında net bir sayıya ulaşılamamıştır.

Mübadele mâr ve skân Vekaleti de mübadilleri, uygun olan yerlerde bulunan emvâl-i metrûkeye toplu olarak yerleştirme plânının yanında yeni yerleşmeler inşa etme yoluna da gitmiştir. Mesela Tevfik Rüştü Bey, Atina’da Kavala ve Drama ahâlisinden giden bir kafilenin zmir ve Kuşadası çevresine iskânlarını teklif etmiş, bu mübadillerin vasfı gereği iskânlarının uygun olacağını Vekalete bildirmiştir.574 skân bölgelerini beğenmeyen veya birbirinden ayrılmak

570
571
572
573
574
BCA: 272.12/20.102.17
skân Tarihçesi, s.18
BCA: 272.12/20.102.17
BCA: 30.10/123.872.1
BCA: 272.11/17.81.12

istemeyen mübadiller bölgelerinden kaçarak akrabâsının veya geldikleri bölgelerden tanıdıklarının yanlarına kaçmışlar, bu durum komisyonlarda yapılan görüşmelerde de gündeme gelmiştir. Tevfik Rüştü Bey, 06 Aralık 1923 tarihinde Başvekalet’e gönderdiği bir mektupta575; “Filhakîka Garbî Makedonya muhacirleri yarın nakil olunacaktır. Ancak Makedonya ahâlisinden hemen nakil olunacaklarına dair propagandada köylerini bırakmış, müsaderât ve mezalim derecesinde muameleye uğramış… Kozana ahâlisinin 30-40 kişisinin hemen naklini, bunun içinde Kavala ve Drama ahâlisinin bir kısmının bırakılmasını teklif ederim. Mayıs’a kadar 150.000 kişi nakledilecektir. Yapılan baskı ve zulümler dayanılmaz hâle gelmiştir. Türk Hükûmeti gerekli uyarıları yapmasına rağmen Yunan Hükûmeti bir çözüm bulamamıştır.” diyerek Yunan Hükûmeti’nce yapılan kötü propagandaya ve taşınma işinin önceliğine dikkat çekmiştir.

Mübadil göçmenlerin yanında birçok gayrimübadilin yollara düşmesi, mallarına el konulması, gasp edilmesinin önüne geçmek konusunda Yunan Hükûmeti delegelerinin kayıtsız kalması üzerine Tevfik Rüştü Bey; “Yunan Hey’etiyle evvelki günkü muhaberemizde pek çok mâateessür olduklarını ve Yunan Hükûmeti’nin her hâle nihayet vermesi için müteşebbisât olduğuna fakat ihtar edilmiş evâmirin her tarafa muvasalâtı için daha iki gün nazar-ı müsamaha ile emvâlleri müsadere edilenlerin hepsine iâde ve telafi edeceklerini beyan etmeleri üzerine bu gibi harekete kat’î bir nihayet vermek ve mukavelenâme ahkâmına tamamıyla tatbikte uygulamak gerekirken çok geç kalmakta olduklarından korkulmakta olunduğu, buradaki ahvâl Türkiye’nin ma’lûmât olur ve buradaki durum oraya da sirâyet ederse o vakit her şeyde kendileri gibi müteessir olunacaksa da elden bir şey gelemeyeceğini ve binâenaleyh her hâlde hızlı olmaları bildirilmiştir. Bu sözlerimizin tahrîren müracaâtımızla dikkat çekmiş ve telaşa sebep olmuştur. Bundan beş dakika sonra Yunan Hey’et-i Murahhası riyaseti tarafından bir tezkire aldım. Bu tezkire de her türlü şedîd hareketlerde bulunan evâmirin Yunan Hükûmeti’nce telafi edileceğine valilere, jandarma kumandanlarına ve genel me’mûrîne bildirildiği beyân edilmiştir.”576 ifadesiyle Yunan delegeleriyle yaptığı görüşme üzerine bilgi vermekte, Yunanlı

575
BCA: 30.10./123.876.12

yetkililerin tavırlarına dikkat çekmektedir. Yunan Hükûmeti’nin bu geciken tavırlarından endişe duyan Tevfik Rüştü Bey’in endişeleri gerçekleşmiş, Yunan Hükûmeti mübadiller üzerinde her türlü baskı metodunu kullanarak göçe zorlamıştır.

Mübadele, İmâr ve İskân Vekaleti, 1924 yılı Haziran ayında kaçtıkları veya gitmek istemedikleri için nakliyatı yapılmamış olan mübadillerin gönderilmesi ile ilgili bir plânı Atina’da bulunan Mübadele komisyonundaki Türk delegesine bildirmiştir.577 Bu plâna göre, Kavala ve Drama’dan 9.200, Yenice’den 3.977, Işıklar’dan 985, Kayalar’dan 8.000, Florina’dan 5.000, Kozana’dan 9.000, Mayadağ’dan 2.000, Yanya ve Preveze’den 2.500, Kariya’dan 9.000, Karacaova, Vodina ve Lankaza’dan 2.000 kişi olmak üzere 51.662 kişi Türkiye’ye, stanbul’un Çatalca ve Beşiktaş çevresi ile Sinop’tan 1.547, Karahisar-ı Şarkî’den 3.719, Niğde, Kayseri ve Aksaray’dan 10.000, Akdağ’dan 6.000, Ankara’dan 3.000, Samsun’dan 3.000 ve Trabzon’dan 3.000 kişi olmak üzere 30.266 kişi Yunanistan’a sevki yapılmıştır. Her iki ülkede de daha önce bahsedildiği üzere iskân bölgelerinden kaçan veya iskânı kabul etmeyen mübadiller, ya mübadele dışında olan şehirlere gitmişler ya da akrabânın yanına sığınmışlardır. Rum mübadillerin de ilk gittikleri yer stanbul olmuştur.

Selanik limanından 1924 yılı Ağustos ayı itibariyle Türkiye’nin muhtelif bölgelerine muhacir sevk edilmiş, birçok vapur Anadolu’daki çeşitli limanlara muhacirleri indirmiş, iskân bölgelerine nakiller başlamıştır.578 1924 Ağustos’u itibariyle Selanik limanı çıkış olmak üzere, Giresun iskelesine Ankara vapuru ile 1.594, zmir iskelesine stanbul ve Altay vapurlarıyla muhtelif tarihlerde 65, Gelibolu iskelesine, Teşvîkiye ve Ankara vapurlarıyla 2.103, Tekfur dağı iskelesine Teşvîkiye, Trabzon ve Bahr-ı Cedit vapurlarıyla 6.074, Biga iskelesine Teşvîkiye vapuruyla 597, Urla iskelesine Altay vapuruyla 505, Karaburun iskelesine Altay vapuru ile 477, zmit iskelesine 313, stanbul iskelesine Teşvîkiye ve Sakarya vapurlarıyla 1.936, Antalya iskelesine Altay vapuru ile 996,

576
577
578
BCA: 30.10./123.874.30
BCA: 272.11/18.85.4
BCA: 272.00/19..93..8

Trabzon iskelesine Sakarya vapuru ile 1.935, ve Ayvalık iskelesine 61 ve Mersin iskelesine yine stanbul, Dumlupınar ve Asya vapurlarıyla 7.651 kişi ile birlikte toplam 23.707 kişi nakledilmiştir. Aynı vapurlarla yapılan sözleşme gereği, yolcuları rahatsız etmeyecek miktarda hayvan da taşınmıştır. Aynı ay içerisinde Mersin iskelesinden Konya’ya gitmek üzere 4.441, Diyarbakır’a gitmek üzere 300 ve Adana’ya gitmek üzere 310, toplam 5.051 küçükbaş hayvan nakledilmiştir.

Selanik iskelesinden aynı yılın Kasım ayı içersinde mübadeleye tâbi 320.742 kişi ve mübadeleye gayritâbi 3. 838 kişi ile toplam 324.580 kişi nakledilmiştir.

Gayrimübadil olmasına karşın malını mülkünü bırakıp iskelelere gelen Müslümanların da eğer vapurlarda yer kalmış ise taşınmasına izin verilmiştir.

Bu dağılıma göre 1924 Ağustos’u itibariyle Selanik limanından daha önce gelenlerle birlikte mübadeleye tâbi 367.501 kişi ve mübadeleye tâbi olmayan 11.675 kişi çeşitli mıntıkalara sevk edilmişlerdir. 1924 Aralık ayı itibariyle ise yine Selanik’te toplanmış olan 25.000 kişinin Türkiye’de iskân bölgeleri tespit edilmiş, vasıflarına göre dağılımı raporla vekalete bildirilmiştir. Buna göre, Bursa vilayetine çiftçi ve ipekçi 5.000, Tekirdağ vilayetine ziraatçı, bağcı ve tütüncü 7.000, İzmit vilayetine Vodina’dan gelen ipekçi 1.500, Gelibolu vilayetine bağcı, çiftçi ve tütüncü 5.500, Çanakkale vilayetine çiftçi 2.000, Kütahya vilayetine Vodina’lı bağcı ve zanaatkâr 1.500, İstanbul’un Kartal kazasına çiftçi ve bahçıvan, Pınarbaşı kazasına da oduncu, kömürcü ve bahçıvan olmak üzere 2.500 ve toplam olarak da 25.000 nüfus mübadil iskân edilmiştir.579 Selanik’te ihrac iskelelerinde toplanan muhacirler iskân bölgelerine göre taşınmış, çıkacakları limanlar belirlenmiş, köyler bu anlamda gruplara ayrılmıştır. Buna ilişkin olarak Mübadele mâr ve skân Vekaleti, Balıkesir vilayetine gönderdiği bir yazıda Selanik’in Gevgili kazasına bağlı köylerinden Eğribucak, Hasan Bey, Davutlu ve Koşamarlı köylerinin Balıkesir bölgesine iskân edileceklerini bildirmiştir.580

Mübadelenin başlamasıyla beraber gelen mübadillerin bir kısmı stanbul ve çevresinde iskân olunmuştur. Merkez ve kazalara dağılan mübadillerin bir kısmı kalıcı, bir kısmı da geçici olarak iskâna tâbi tutulmuştur. Mübadele suretiyle gelip stanbul ve çevresinde 3.036 ve daha sonra 1.423 kişi olmak üzere 16 Temmuz 1925 tarihinde 4.615 hânede 17. 913 nüfus mübadil yerleştirilmiştir. Bunlardan 1.351 hâneden 5.140 nüfus, Türk-Yunan Mübadele Mukavelenâmesi’yle gelmiştir. Mübadele suretiyle gelenlerden 3.192 hânede 12.773 nüfus stanbul ve çevresinde, 72 hâne de Küçükçekmece’de geçici olarak
579
580
BCA: 272.11/20.102.16
BCA: 272.12/51.116.17

yerleştirilmiştir. İstanbul’a gelen mübadiller vilayet itibarıyla dağıtılmış, Beyoğlu’ndakilerin bir kısmı köylere yerleştirilmiş, bunlara ev ve arazi verilmiştir. stanbul ve diğer bölgelerde Mübadele mâr ve skân Vekaleti iki türlü iskân şekli kullanmıştır; Mübadele anlaşmasından önce gelenler geçici, anlaşma ile gelenler de kalıcı iskân olmuştur.581

3.2.2.1. Samsun Bölgesi

Mübadele anlaşması gereği göçün en yoğun olduğu bölgelerden olan Samsun’da iskân işlemlerinde karşılaşılan en önemli sorun konut ihtiyacı olmuştur. Bölgedeki emvâl-i metrûkun yakılmış olması, Rum mübadillerin iskelelerde yığılmış olması hem taşıma işinde hem de iskân yerlerinde sorun kaynağı olmuştur. Bölge dahilinde olan Amasya, Tokat gibi şehirlerde iskân olunmak istemeyen mübadiller ya Samsun’a ya da diğer bölgelerdeki akrabâsının yanına kaçmıştır. Samsun bölgesi Amasya, Tokat, Giresun, Ordu, Sinop ve Karahisar-ı Şarkî kazalarını da içermektedir. Drama ve Kavala civarındaki tütüncü mübadillerden 30.000 civarında bir nüfusun yerleştirilmesi plânlanan582 Samsun ve havalisi mıntıkası; Canik sancağının Bafra, Çarşamba, Terme kazaları ile Kavak ve Alaçam nahiyeleri, Sinop sancağının Gerze, Boyabad, Ayancık kazaları ile Yenicuma, Turhan, Osmancık ve Türkeli nahiyeleri, Giresun sancağının Tirebolu ve Görele kazaları ile Keşan, Akköy, Piraziz, Çotak ve Çarşamba nahiyeleri, Ordu sancağının Fatsa ve Ünye kazaları ile Bolaman, Perşembe, Ulubey, Aybastı ve Karakuş nahiyeleri, Lazistan sancağının Kurrâ-ı Sagır, Mayadere, Karadere, Arkamış, Hemşin, Arhavi, Kemalpaşa ve Viçe nahiyeleri, Bolu sancağının Düzce, Gerede, Göynük ve Mudurnu kazaları ile Akça şehir ile Mengen nahiyeleri, Zonguldak sancağının Devrek, Bartın ve Ereğli kazaları, Kastamonu vilayetinin İnebolu kazası ile Trabzon vilayetinin Vakfıkebir, Sürmene, Akçaabat, Of ve Maçka kazaları ile Yomra, Tonya ve Şarlı nahiyelerinden oluşmaktadır.583
581
582
583
Akşam, 16 Temmuz 1925
skân Tarihçesi, s.18.
BCA: 272.12/20.102.17

Kayalar, Karaferye, Vodine, Katrin, Alasonya, Lankaza, Demirhisar, Yenice-i Vardar, Karacaabad ve Gevgili’nin Yunanistan’da kalan köylerinden 3.000 tütüncü, 25.000 çiftçi ve bağcı ile 15.000 zeytinci nüfus yerleştirilmiş584 olan mıntıkada Karadeniz kıyısında olmayan Amasya sancağının; merkez, Merzifon, Köprü, Ladik, Havza, Gümüşhacıköy ve ncesu kazaları ile Aziziye, Pazar, Çolakdere, Karaca Abdal, Kara Halil, Gümüş Madeni, Saraycık, Hamamözü, Ortaköy nahiyeleri, Tokat Sancağının; merkez, Reşadiye, Artukova, Erbaa, Zile ve Niksar kazaları ile Pazar, Turhal, Beşru, Kızılca, Çiftek, Alaca nahiyeleri, Karahisar-ı Şarkî sancağının merkez, Kul Hisar, Mesudiye, Alucra ve Suşehri kazaları ve Naibler, Sis, Orta, Sensuvar, Aranış nahiyeleri, Gümüşhane sancağının; merkez, Torul, Kelkit ve Şiran kazaları ile Kumaş, Yağmurdere, Kürtün, Koşi nahiyelerinden oluşmuştur. skân bölgeleri çeşitli kazaları da içerdiğinden Samsun bölgesine Yozgat, Çorum, Çankırı, Sivas ve Kastamonu vilayetleri de dahil edilmiştir. Yozgat sancağının; merkez, Akdağ Madeni, Boğazlıyan ve Devecidağ kazaları ile Sorgan, Kızılca Koca, Selametli, Kara
Mağara, Akdağ ve Eski nahiyeleri, Çankırı sancağının; merkez, Ilgaz ve Çerkeş kazaları ile Şabanözü, Karacaviran, Orta, Ovacık, Mecidiye ve Bayındır nahiyeleri, Çorum sancağının; merkez, Hüseyinabad, Osmancık, Sungurlu, skilip ve Mecidiye kazaları ile Kargı nahiyesi, Kastamonu vilayetinin; Taşköprü ve Tosya kazaları ile Gökçe Ağaç nahiyesi, Sivas vilayetinin; merkez, Aziziye, Yıldızeli, Hafik, Zara, Divriği, Darende, Kangal ve Gürün kazaları ile Ulaş, Şakirbeğli, Viranşehir, Marbekir, Tuğlar, Pazaryeri, Gemerek, Deli lyas, Emlâk, Çırçır, Direkli, Balcalı, Kapana, Mamuğa, Araniye, Karaca Viran, Kulcalı, Kesme, Ayvalık, Balaban, Kavak, Bahçe, Deliktaş, Alacahan, Göksüviran ve Karadoruk nahiyeleri iskân bölgesi olarak tespit edilen bölge dahilinde bulunmaktadır.

3.2.2.1.1. Samsun

Mübadillerin indirme ve bindirme iskelelerinden olan Samsun, yoğun göç akışından fazlasıyla etkilenmiştir. Bölgeye Makedonya’dan büyük kafilelerle mübadil iskân olmuştur. Samsun’a gelen mübadil ailelere hemen ev, tarla, bağ ve
584
İskân Tarihçesi, s.18.

dükkândan tevziât yapılmış ise de, yaşanan yoğun göçlerden dolayı yaşanan kargaşa ortamında firar vakaları da yaşanmıştır. Özellikle Terme gibi iklimi çetin olan kazalar ve civarında iskân olunmak istemeyen aileler genellikle firar etmişlerdir. Yaşanan bu vakalar sebebiyle vekalet bazı bölgeleri iskân mıntıkasından çıkarmıştır. Birinci mıntıka dahilindeki Samsun’da İskân Defterleri’ne göre 1924 yılı itibariyle Kavala’nın; Hüseyinbey köyü, İbrahim Paşa, Ahmediye, Selimiye, Kadı Ahmed, Hamidiye, Yeni Mahalle, Halil Bey ve Kadı Mahallesi; Drama’nın; Hamidiye, Devrişbali, Namazgâh, Drama sancağının; Sarışaban kazasının Muratlı, Karacalar, Yeniköy, Koçoğulları, Uzun Kuyu, Kozanlı, Sepetçiler, Uzunköprü, Karacakoyun, Baroğlu, Nedirli; Selanik sancağının; Mesudhan, Çayır Mahallesi, Yedi kale, Zihni paşa, Hacı Mustafa, Hacı smail ve Drama’nın Kayalar ve Siroz gibi mahalle ve köylerinden gelen Samsun’da karaya çıkan mübadillerin 4.934’ünün burada iskânı kararlaştırılmış ise de, firar ve izinli gidenlerle beraber 2.074’ü erkek, 1.834’ü kadın olmak üzere toplam 3.908 kişi şehir dahilinde iskân olunmuştur.585 Mübadele işlemlerinin sonuna kadar geçen sürede Toprak ve skân Genel Müdürlüğü’nün verilerine göre toplam 23.454 mübadil iskân edilmiştir. 586 Küçük kafileler hâlinde gelen mübadillerde bölgede dağınık olarak iskân olunmuştur. Mesela stanbul’da toplanmış olan Drama mübadillerinden tütüncü ve çiftçi 88 nüfus ile 27 hânede 146 kişi stanbul altıncı Mıntıka skân ve âşe Müdiriyeti vasıtasıyla bölgede iskân edilmiştir.587

1925 Temmuz tarihli ve 16564/71 numaralı Dâhiliye Vekaleti’nin telgrafına cevap olarak tetkiki bitirilmiş olan Samsun vilayetine ait kayıtlarla ilgili bilgiler 15 Ağustos 1925 tarihinde bir rapor hâlinde sunulmuştur.588 Bu rapora göre Samsun vilayetinde mübadeleye gayritâbi şahıslardan kalmış olan 7.500 Lira kıymetinde bir adet dokuma fabrikası, 58.500 Lira kıymetinde 157 parça dükkân ve mağaza, 61.400 Lira kıymetinde 170 hâne ve 2.500 Lira kıymetinde 43 parça

585
586
Nedim İPEK, Mübadele ve Samsun, Ankara 2000,Türk Tarih Kurumu yayını, s.83.
Cevat GERAY, Türkiye’den ve Türkiye’ye Göçler ve Göçmenlerin skânı (1923-1961),
Ankara 1962, s. Ek:Tablo 5.
587
588
BCA: 272.11/17.73.21; 272.11/17.37.17
BCA: 272.11/21.107.23

arsa, 800 Lira kıymetinde 15 adet sebze bahçesi, 3.230 Lira kıymetinde 181 parçada 837 dönüm ziraata müsait arazi, 1915 yılından beri kayıtlı olan ve kullanılan 5.000 Lira kıymetli 129 parça arazi mevcut bulunmuştur. İskâna uygun 170 hâne muhacir idaresince Vilayât-ı Şarkiyye mültecilerine tahsis olunmuştur.

Mübadeleye tâbi Rumların metrûk gayrimenkulünden muhacirine tevzî olunan miktarından başka milli emlâkin idaresinde 200 hâne ile 300 kadar dükkân ve mağaza mevcut olup bunların kıymeti 100.000 Lira olarak tahmin edilmiştir.

Samsun merkez kazasında Rumlardan kalan ne kadar arazi olduğu Samsun iskân idaresince yıl itibariyle tespit olunmadığından Samsun ve civarındaki limanlarda bekleyen Rumların taşınması için hemen vapur bulunmasını isteyen Hâriciye Vekaleti bu Rumların yerine Midilli’den Müslümanların iskânını uygun bulduğunu icra Vekilliği’ne bildirmiştir.589

Samsun’un kazalarından Bafra’da 1924 yılı itibariyle iskân olunan 7.797 göçmenin 6.279’u mübadil olarak tespit edilmiş, 1926 Şubat’ında bu mübadillerden 5.615’i müstakil bir eve yerleştirilmiştir. Alaçam merkezde de Sarışaban, Kavala, Kayalar, Drama ve Selanik çevresinden gelen 482 kişi yerleştirilmiştir.590 Kazada Rum ve Ermeni emvâl-i metrûkesinden muhacirîne henüz tevzî olunmamış 25 hâne, 125 dönüm bahçe, 49.940 dönüm arazi olduğu gibi henüz muhacir iskân edilmemiş olan 41 adet köy bulunmaktadır. Bu köylerin hâneleri isyan esnasında yanmış ve Rum ahâlisi mübadeleye tâbi tutulmuş olduğundan tapu kayıtları ve arazi miktarı temin edilememiştir. Çarşamba kazasında 381 hânede 1.424 nüfus mübadil tamamen yerleştirilmiştir. Bunlardan başka emvâl-i metrûkeden Kışlar Romanı köyünde 14, Ordubaşı köyünde 2 hâne ve arazi-i metrûkâttan çeşitli köylerde 59 hâne bulunmaktaysa da bunların bir kısmı vakıfa ait arazi üzerinde kurulmuş ve bir kısmı da mülk olarak kaydedilmiştir. emvâl-i gayrimenkulden kaza dahilinde 9.857 dönüm arazi tespit edilmiş ise de, bunlardan yaklaşık 800 dönüm arazi ziraata uygun bulunmuştur.

Terme’de ise mübadeleye tâbi ve gayritâbi şahıslara ait kaza ve köylerde 22 hâne, 2 mağaza, 1 dükkân ve 5.493 dönüm arazi bulunmuşsa da kazanın kötü iklim

589
590
BCA: 30.10/123.873.5
PEK, a.g.e., s.88.

şartları kazaya gelecek mübadillerin yaşamalarını imkânsız kılacağı591 gerekçesiyle vekalet tarafından iskân işlemi uygulanmamıştır.

Tabloda birinci toplamda verilen bilgilere göre; 17 Şubat 1924 tarihi itibariyle Samsun dahilinde
Havza’ya Yunanistan’ın mübadeleye tâbi mahallerinden 90 hânede 341 mübadil gelmiştir. Bunlardan 17 hânede 57 mübadile emlâk ve arazi verilerek iskânları yapılmış, 73 hânede 287 mübadil de henüz iskân edilmemiştir. Bunlardan Çukur köyüne yerleştirilen ailelere ellişer kile, Güzçamı köyündeki iki hâneye yüz on dört kile ve Şeritdar köyündeki hânelere de yeterli miktarda tohumluk verilmiştir.592 İkinci toplamda verilen

591
592
BCA: 272.11/21.107.23
BCA: 272.11/17.77.6

Yunanistan’ın mübadeleye tâbi olmayan mahallerinden ise 124 hânede 487 gayrimübadil gelmiş bunların 59 hânesinde 204 nüfusu emlâk arazi verilerek, iskân edilmiş, 75 hânede 283 kişisi de hiçbir şey verilmeden ve iskân edilmeden bekletilmiştir. Bu gayrimübadillerden 40 hânesi Uzun Köprü’nün köylerine, 92 hânesi de Havza’nın köylerine sevk edilmiştir. Havza’nın Abalar köyüne sevk edilen gayrimübadillere ellişer olmak üzere 150 kile tohumluk verilmiştir.

3.2.2.1.2. Amasya

Amasya, Müslüman ahâlisinin çoğunun harîkzede olduğu bir vilayettir. Rum çeteleri ile yoğun çatışmaların yaşandığı bölgede şehir ve kasabalardaki evlerin büyük bir kısmı yakılmıştır. Evleri yanan Müslüman ahâli var olan evlere yerleşerek işgal etmiş, yarı yıkılmış veya yanmış olan evlerin de aksamını yağmalamıştır. Bu sebeple Samsun bölgesine bağlı Amasya’ya, 1924 yılında 5.081 göçmen sevk edilmiş, şehirde barınma sorunu olduğundan bunların önemli bir kısmı köylere yerleştirilmiş, şehirde bulunan Vilayât-ı Şarkiyye Mültecileri de
bu sebeple Samsun’a sevk edilmiştir.593 Makedonya’nın hemen hemen bütün bölgelerinden gelen Müslümanların yerleştiği Amasya’da, Elazığ ve Gümüşhane gibi civar yerlerde yerleşmek istemeyen Kayalar mübadilleri şehir ve köylere yerleştirilmiştir.594 Amasya’ya bağlı Havza kazası merkezi ve Aydoğdu,
Tekkekıran, Hacıdede, Koyun, Tahna, Karacaviranâbâd ve Kocaoğlu köylerinde 1.060 mübadil yerleştirilmiştir.595 Amasya merkezde hânelerin az olması merkezde iskânı zorlaştırmıştır. Merkezde 1924 yılı Şubat ayı itibariyle mübadiller için iskâna hazır hâne adedi 46’dır. Amasya ve çevresinde hâne
sıkıntısı çekildiği gibi iskân bölgelerinin hızla gelişebilmesi ve iskân sırasında kullanılması için vasıflı elemana ihtiyaç duyulmuş, bunun için Vekaletten Dülger, Taşçı, Marangoz, Makinist, Duvarcı, Demirci, Tuğlacı, Çömlekçi istenmiştir.596

593
594
595
596
BCA: 272.12/ 45.77.22.(2)
YALÇIN, a.g.e., s.207-209.
PEK, a.g.e., s.74.
BCA: 272.10/2.13.2

Amasya Muhacirîn daresi’nden alınan defterden597 anlaşıldığı üzere Amasya ile merkez kazası Kerastı’da 204 hânede 8.740 muhacir iskân edilmiş ve yukarıda belirtildiği üzere Amasya merkezden muhacirîn iskânına elverişli arazi olup olmadığı gösterilmemiştir. Ladik kazasına 382 mübadil muhacir gelmiş ise de bunlar köylere yerleşmek istememiş, kasabada tamamen mübadillerin iskânına yetecek hâne bulunmadığından, mübadillerden 97 nüfus kaza dışına gitmiş, 285 nüfusun da yıl itibariyle iskânları yapılmamıştır. Kaza genelinde 38 köyde 8.573 dönüm Rumlardan, 331 dönüm Ermenilerden olmak üzere geriye toplam 8.904 dönüm arazi kaldığı tapu kayıtlarında yazılmıştır. Havza kazasına bu güne kadar 456 hânede 1.638 nüfus muhacir gelmiştir. Bunlardan Kıran ve Aydoğdu köylerindeki muhacirînden 120 hânesinin iskânları yıl itibariyle yaptırılmamış,
fakat kendilerine arazi dağıtımı yapılmıştır. Bu arada Genel Harp’te mültecî sıfatıyla bu kazaya gelen 129 nüfustan 80’i geri dönmek istememiş, kaza içinde bulundukları yerlerde yerleşmeyi istemiş, kalan 49 nüfus ise geri dönmeyi kabul etmiştir. Balkan Harbi’nden sonra Rumeli’den mübadeleye tâbi ve gayritâbi mahallerden gelen muhacirlerden 5 hânede 16 nüfus kasabada, 3 hânede 11 nüfus da köylerde iskân olunmuştur. Bundan başka emvâl-ı metrûkeden 2 hâne, 1 mektep, 1 bahçe, 1 han, 14 dükkân, 1 kahvehâne, 1 fırın, 2 fabrika, 2 kara değirmen ile köylerde iskâna elverişli 16.486 dönüm arazi kaydedilmiştir.

Yine aynı deftere göre, Amasya’nın diğer kazalarından Merzifon’da arazi ve emvâl-ı metrûkeden iskâna uygun 1.520 hâne ve 501 dükkân, kaza ve köylerde 33 değirmen mevcut olup çalıştırılabilir durumda bir fabrika, 16 kara değirmen ve 10 değirmen ocağı kalmıştır. Kaza ve köylerde ziraata uygun tarla, bağ, bahçe ve çiftlik toplam 1.895 parçadan ibaret ise de dönüm olarak miktarı bilinmemektedir. Kazaya 220 hânede 901 nüfus mübadil gelmiş, bu mübadiller 12 köyde yerleştirilmiş ve müstahsil bir hâle getirilmiştir. Ilısu Kazası’nın Abacı köyünde 16, Rum nahiyesinde de Ermenilerden toplam 17 hâne ve 1500 dönümü geçen arazi tespit edilmiştir. Vezir köprü kazasına gönderilen 118 hânede 429 nüfus Kayalar köyünde, 4 hânede 21 nüfus merkez köyde, 116 hânede 450 nüfus Nefs-i Köprü kazasında, 76 hânede 239 Ersındık köyünde iskân edilmişlerdir.

597
BCA: 272.11/21.107.23

Vezirköprü kazasında 3.500 dönüm arazi, 9 hâne Rum ve 6600 dönüm arazi, 25 dükkân ve 8 hâne-i metrûk vardır. Gümüşhacıköy’de birçok bölgede de yaşandığı üzere buraya gelen mübadillerin başka yerde bulunan ailelerinin yanına göçü sorunu yaşanmıştır. Gümüşhacıköy’e mübadeleye tâbi olarak 278 hânede 1.199
nüfus muhacir gelmiş, bunlardan 9 hânede 36 nüfus çeşitli yerlere nakledilmiş, 22 hânede 100 nüfus ise iskân bölgelerini terk ile Samsun havalisine gitmişlerdir. 26 hânede 136 nüfus Akdağmadeni’ndeki iskân yerlerini
terk ederek Gümüşhacıköy’üne gelmişlerdir. Genel harp esnasında kazaya iltica edip geri dönmek istemeyen 130 hâne muhacirîni yerlerinde iskân edilmişlerdir.

Rumeli’nden mübadeleye tâbi olmayıp mahallerinden Balkan Harbi sonrasında göç etmiş olan 72 hâne Boşnak muhacirîni de Rum emvâl-i metrûkesinde iskân edilmiştir. Mıntıkaya yerleştirilen mübadiller yapılan araç, gereç ve nakdi yardımlar ile müstahsil duruma getirilmiştir.

3.2.2.1.3. Tokat

Tokat’ta iskâna uygun arazi, bağ ve bahçe müsait ise de bölgede hâne yokluğu ve mübadillerin firarı sıkıntı yaratmıştır. Her ne kadar bölgeye gelen mübadiller parçalanmadan iskân edilmiş ise de, ailelerin çoğunluğu akrabâ yanına gitmeyi seçmiştir. Bu firarların yine Samsun mıntıkası içinde olması sebebiyle vekalet bu tür göçleri kabul etmek zorunda kalmıştır. Bu sebeple Tokat’ta da en büyük problem, mübadillerin iskân bölgelerinde durmamaları olmuştur. Tokat vilayetine 1924 Nisanı itibariyle 4.438 mübadil sevk edilmiş, bu rakam aynı yılın Ağustos ayında 6.800’ü bulmuştur. Bu mübadillerden 5.000’i yerleştirilmiş, kalanı da geçici olarak Müslümanların evlerine yerleştirilmiştir.598 Mübadiller küçük kafileler hâlinde de gelerek bölgeye iskân edilmişlerdir. Mesela Kayalar mübadillerinden olan Bekir Sıtkı ve arkadaşları aileleriyle beraber Niksar’da599
Makedonya’nın Kırcova kazası ahâlisinden olan Hasan oğlu Destan, Mehmet oğlu Rıfat ve muhtar oğlu Ramazan da aileleriyle birlikte Tokat’ta600 bulunan emvâl-i metrûkeye iskân edilmişlerdir. Ayrıca Tokat ve kazalarında iskân edilmeleri

598
599
600
PEK, a.g.e., s.81.
BCA: 272.12/44.69.2
BCA: 272.12/45.74.9

gerekirken burada kalmak istemeyerek başka yere giden mübadillere de izin verilmiştir. Mesela Niksar’da iskân kararı alınan Kayalar mübadillerinden Mehmet ve Salih oğlu Abdullah Bafra’da bulunan Mehmet oğlu Abdurrahman’ın yanına gitmek istemiş, bu isteği üzerine Bafra’da iskân olunmasına izin verilmiştir.601 Tokat’ta mübadele sonu itibariyle 1.630 ailede 6.209 kişi tamamen iskân edilmiştir.602 Vilayet merkez kazasından iskâna müsait ne kadar arazi ve hâne olduğuna dair bir rapor hazırlanmamış ise de Zile kazasında 3.673 dönüm tarla, 1.500 dönüm bağ, 8 dönüm bahçe, 5181 dönüm arazi, 28 hâne Ermeni ile 9
dönüm bağ, bahçe ile 13 hâne arsa, dükkân Rum emvâl-i metrûkun bulunduğu Emlâk-ı Milliye memurluğunun cetvelinde kayıtlıdır.

Elde ettiğimiz belgelere göre Tokat’ın kazalarında en çok mübadil iskânı Erbaa’da olmuştur. Erbaa kazasında 566 hânede 2.081 nüfus iskân edilmiş, ayrıca kazada mübadeleye tâbi Rum mübadillerden oluşan 18 köydeki hânenin tamamı terk edilmiştir. Ziraat yapmaya uygun bahçe ve arazinin ortalama 25.000 dönümden ibaret olduğu tespit edilmiştir. Diğer kazalardan Artukova kazasında 99 hânede 346 nüfus iskân olunmuş, kazada Rum ve Ermeni emvâl-i metrûkesinden 35 ila 40 bin dönüm arazinin mevcut olduğu kaymakamlığın
tezkiresinden anlaşılmıştır. Reşadiye kazasında ise 29 hânede 108 nüfus yerleştirilmiştir. Kazada muhacirler için ayrılandan başka Rum ve Ermeni emvâl-i metrûkesi olarak 764 parçada 4063 dönüm arazi tespit edilmiş, hepsinin ayrı ayrı kıymetleri asgari 2,5 azami 250 Lira olarak belirlenmiştir. Tokat’a bağlı büyük kazalardan Niksar kazasında da, Ermeni emvâl-i metrûkundan yıl itibariyle 7213 dönüm arazi, 233 parça arsa ve bahçe mevcut olduğu Emlâk-ı Milliye Memurluğu’nun raporundan anlaşılmıştır. Kazada 422 hânede 1.672 nüfus
mübadile hazırlanan başka Rum arazisinin miktarı tespit edilmemiştir.603

3.2.2.1.4. Giresun

Giresun’da da şehir ve kasabalarda evlerin çoğunun yakılıp yıkılmış olması iskânda yaşanan en önemli sorun olmuştur. Zaten vapurların indirme ve

601
602
603
BCA: 272.12/45.72.11
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
BCA: 272.11/21.107.23

bindirme iskelesi olan şehre yığılan mübadiller birkaç aile bir evde sıkışık bir şekilde ikâmet etmiştir. Fındık bahçelerinin, evlerin yakılıp yıkılmış olması, tarlaların bozulması toprakların adil dağıtımını da zorlaştırmıştır. Bir köye iskân edilen mübadil ailelere uzakta yerlerde tarla, bahçe verilmesi itirazlara sebep olmuştur. Giresun mübadillerin indirildiği iskelelerden biri olduğu için sürekli olarak değişen yapıda mübadil nüfusuna sahip olmuştur. Mübadelenin resmen başlamasıyla vapurlar yoğun mübadil ikmaline başlamış, elde ettiğimiz ilk kayıtta Ankara vapuru 1924 Mart’ında 1.594 mübadil Giresun’a indirilmiştir.604 1924 Haziran’ında da Altay vapuru ile 39 erkek, 39 kadın olmak üzere 78 Kayalarlı, 707’si erkek, 618’i kadın olmak üzere 1.325 Kozanalı getirilmiş, aynı yıl içinde Giresun’a Makedonya ve Garbî Trakya’nın kaza ve köylerinden toplam 327, 1925-1927 yılları arasında da yaşları 12’den küçük 91 ve 12’den büyük 227 mübadil yerleştirilmiştir.605 1927 yılı itibariyle Dâhiliye Vekaleti’ne gönderilmek üzere kaleme alınan rapora göre606 ise Giresun vilayeti dahilinde 181 aile ile toplam 653 nüfus muhacir bulunmaktadır. Bunlardan Balkan Harbi’nden sonra gelen 123 nüfuslu 45 aile merkez kazada, 7 nüfuslu bir aile de Görele’de, Birinci
Dünya Savaşı’ndan sonra gelen 13 nüfuslu 2 aile merkez kazada ve 5 nüfuslu bir aile Tireboluda, Kafkas mültecilerinden 8 nüfuslu 2 aile ile diğer 5 aile merkez kazada bulunmaktadır.

İkinci bölümde ifade edildiği gibi Samsun bölgesinde bulunan Giresun’da da birçok emvâl-i metrûke isyanlar sırasında yakılmış, tarla ve bahçeler bozulmuştur. Giresun merkezde iskân-ı âdî ile Rum metrûkesinden 165
hâne, 8 dükkân ve bir kahvehâne, 1.975 dönüm tarla ve 7.166 dönüm Fındık bahçesi, Görele’de Ermeni metrûkesinden bir hâne ve 90 dönüm Fındık bahçesi ve Tirebolu’da birer hâne verilmiştir. Bu taksimde 50 ocak fındık veren bahçede bir çift, bir fundalık kabul edilmiştir. Muhacirler henüz nüfusa kayıt edilmemiş,
çoğunluğu Bulancak’ta ihtiyaçtan fazla ev olmasına rağmen üç aile muhacir bir hâneye yerleştirilmiştir. Tepeköy ve Bulancak’ta arazi tevziâtında adil bir dağıtım yapılamamış, köyden uzak yerlerde arazi verildiğinden burada münakaşalara

604
605
606
BCA: 272.01/19.93.8
PEK, a.g.e., s.77.
BCA: 272.12/51.113.3

sebebiyet verilmiştir. Kuşkaya’da hâne verilirken iki hâne bırakılmış, Tepeköy’de de fındık bahçelerinin dağıtımında sorun yaşanmıştır.607 Geray’a göre ise, Giresun merkezde mübadelenin sonuna kadar toplam 216 aileden 832 kişi mübadil yerleştirilmiştir.

3.2.2.1.5. Ordu
Samsun bölgesinde bir diğer yer de, Ordu’da önemli bir sorun yaşanmamıştır. Şehir ve çevresinde iskânı kararlaştırılan mübadillere hâne, tarla, bahçeleri hemen verilmiş iskânları yapılmıştır. Mübadillerin az olması, Vilayât-ı Şarkiyye mültecisinin olmaması mübadillere emvâl-i metrûkenin dağıtımını kolaylaştırmıştır. Ordu’da nispeten daha az mübadil iskân olunmuştur. Ordu’da mübadelenin sonu itibariyle toplam 332 ailede 1.438 kişi yerleştirilmiştir.608 Ordu iline ait skân Defterleri’ne göre 1924 yılı itibariyle 1.679 göçmen sevk edilmiş,
bunlardan 158 erkek, 169 kadın Ordu merkezde, 289 kişi merkez köylerde ve 801 kişi de Fatsa’da yerleştirilmiştir.609 1927 yılı itibariyle ise Ordu merkez kazasında 104 hânede 410 nüfus mübadil, Fatsa kasabasında 32 mübadil aile, Ünye’de 375 mübadil, 2 gayrimübadil iskân edilmiştir.610 20 Ağustos 1925 tarihli iskan müfettişlerinin raporuna göre Ordu merkez kazada Rumlardan metrûk Yolalan, Gürze ve Erdolan köylerinde hâne inşa edilmek suretiyle iskân yapılabileceği ve yine Ermenilerden kalan üç köyde de
312 dönüm arazi olduğu ve hayvan yetiştirmeye uygun olduğu bildirilmiş, Gölköy kazasının iskâna uygun olduğu tespit edilmiştir.611 1927 yılı itibariyle Ordu merkezde mübadillere 1.621 dönüm tarla 2.399 dönüm fındık bahçesi 12 dükkân ve mağaza, 2 fırın, bir kahvehâne tevzî olunmuştur. Arazi eksik alanlara buna
karşılık 227 dönüm daha arazi verilerek Kasım ayı sonuna kadar iskân muamelesi tamamen bitirilmiştir. 4 hânede 35 nüfuslu gayrimübadile ise 32 dönüm tarla 25 dönüm fındık bahçesi verilerek iskân edilmiştir. Merkez kazada Vilayât-ı
607
608
609
610
611
BCA: 272.12/51.113.3
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
PEK, a.g.e., s.75.
BCA: 272.12/51.114.8
BCA: 272.12/46.49.1.(1)
174
Şarkiyye mültecisi yoktur. Ordu merkez kazasında 360 hâne, 197 mağaza, bir dükkân, 235 arsa varsa da harap ve tamire muhtaç olduğundan, 8.950 dönüm tarla ve 1.450 dönüm fındık bahçesi çoğunluğu köylerde ve muhtelif mahallerde olduğundan tevzî yapılmamıştır.

Fatsa kasabasında mübadillere hâne verilmiş ayrıca 16 dükkân, 1 değirmen, 1 mağaza, 1.305 dönüm fındık bahçesi, 141 dönüm tarla dağıtılmıştır. 3 gayrimübadil aileye 2 hâne, 2 dükkân, 40 dönüm arazi verilmiştir. Yıl itibariyle kazada üç mübadil aile de henüz iskân emri gelmediğinden bulundukları yerde iskân edilmiştir. Ünye kazasında 102 hânede 375 nüfus mübadil, 2 hâne gayrimübadil ve 3 hâne Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi iskân edilmiştir. Mübadillere 102 hâne verilmiş henüz iskân edilmeyen dört hâne mülteciye de emlâk-ı metrûkeden hâne verilerek iskân edilmiştir. Ünye kazasında mübadillere 102 hâne, 1 dükkân, 6.978 dönüm tarla ve 336 dönüm fındıklık tevzî edilmiştir.

Fatsa’da 3 mübadil, Ünye’de 4 mülteci iskân olunmamıştır. skân-ı âdîden noksan arazi verilmiş olanlara, arazisi mahkeme marifetiyle satılanlara altı kıtada 154 dönüm fındıklık ve 15 kıtada 166 dönüm tarla verilmiştir. Yıl itibariyle Ordu’da emlâk-ı metrûkeden 360 hâne, bir dükkân, 3 fırın, 235 arsa, 197 mağaza, 8.950
dönüm tarla, Ünye’de 69 hâne, 32 dükkân, 3 fırın, 22 mağaza, 9.355 dönüm tarla ve 11 dönüm fındıklık hâlen tevzî edilmemiştir.

3.2.2.1.6. Sinop ve Karahisar-ı Şarkî

Sinop’ta da Giresun’da olduğu üzere mübadillerin şehrin iskelesinde yığılmaları sorun olmuştur. Sinop ve civarında nispeten az olan Rum mübadiller ve Yunanistan’dan kafilelerle iskeleye çıkan Türk mübadiller kargaşanın büyümesine sebep olmuştur. Vekalet bu sebeple Sinop iskelesine mübadil getiren gemilerin ikinci bir yazıyı beklemeden hemen Rumları almasını böylece sıkışıklığın giderilmesini amaçlamıştır. Yunanistan’dan gelen mübadillerin karaya çıkış bölgelerinden olması sebebiyle Sinop’ta bölgeye gelen mübadil sayısı ile
iskân olunan mübadil sayısı arasında farklılıklar bulunmaktadır. Mübadelenin başlamasından itibaren Sinop bölgesindeki Rumlardan boşalan yerlere iskân için mübadiller getirilmeye başlanmıştır. skân işinin yapılması esnasında hemen hâne bulunması için Rumların gönderilmesine çalışılmış, Kavala, Lankaza ve
175
Naslıç’tan gelen mübadiller iskân için Sinop’ta toplanmıştır. 1.547 Rum göçmenin bir an önce taşınması gereğini 1924 Mayıs’ında Mübadele mâr ve skân Vekaleti Atina’daki Türk Murahhası Heyetine bildirmiş, sevkıyâtın gecikmesi üzerine Kayalar mübadilleriyle beraber gelecek olanların da iskânı için Karahisar-ı Şarki’de ve Trabzon’da bulunan Rumlar ile beraber Sinop’ta toplanmış olan Rumların taşınması için vapur istenmiştir.612 Hilâl-i Ahmer doktoru Haydar Bey’in raporuna göre, vilayet idaresi burada iskân edilmek üzere 2.500 civarında zanaatkâr ve balıkçı istemiş, ancak bölgeye Sarışaban’lı varlıklı çiftçi aileler gönderilmiştir.613 1927 yılında Sinop merkezde 225, merkez köylerde de 437 mübadil, Gerze’de 195, Ayancık’ta 2 mübadil iskân edilmiştir.614 Geray’a göre mübadelenin bitirilmesi itibariyle vilayet dahilinde 225 ailede 920 mübadil iskân edilmiştir.615

1927 yılı itibariyle Sinop merkez vilayette iskân edilen 225 mübadile 45 hâne, 8 dükkân, 904 dönüm arazi, 900 zeytinlik verilmiştir. Ayrıca 60 nüfus mübadil de 8 hâneye yerleştirilmiştir. Merkez köylerinde 102 hânede iskân olunan 437 mübadile 4.073 dönüm arazi 800 kiralık hâne tevzî edilmiştir. Gerze kazasında 45 hânede iskân edilen 195 mübadile 784 dönüm arazi, 3 dükkân, 194 zeytin, 107 kiralık mesken verilmiş, Ayancık kazasında da bir hânede iki nüfus mübadile 60 dönüm arazi verilmiştir. Merkez vilayet mıntıkasında 36 hânede
iskân edilen Yugoslavya milletinden mübadil varsa da bunlar göçleri ile ilgili belgeleri gösteremediklerinden iskânları kabul edilmemiştir. Rum mübadillerden mesken ve arazi kalan Gerze kazasında 4.500 dönüm ekilebilir arazi, Boyabad kazasında biraz tamir ile iskâna hazır hâle getirilebilir durumda 10 hâne ve 423
dönüm arazi, Ayancık’ta kiralık olmak üzere biraz tamir ile kullanılır hâle gelebilir 10 hâne ve 1.227 dönüm arazi tespit edilmiştir. Yıl itibariyle Gerze’de 11 gayrimübadil, Boyabad’da 5 gayrimübadil iskân edilmemiştir. Ayrıca Ayancık’ta
612
613
614
615
BCA: 272.11/18.83.25
PEK, a.g.e., s.71.
BCA: 272.12/51.114.8
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
176

10 dükkân, 1.227 dönüm tarla, Boyabad’da 10 dükkân, 423 dönüm tarla ve Gerze’de 4.500 dönüm tarla tevzî edilmemiştir.616 Karahisar-ı Şarkî vilayetinde gelen mübadiller toplamda 1.425 ailede 5.617 kişidir.617 1924 Haziran’ı itibariyle vilayet’e 4.625 mübadil sevk edilmiştir.

Aynı yılın Temmuzu’na kadar 2.535 büyük ve 653 küçük nüfustan oluşan göçmen kafileleri köylere dağıtılmıştır.618 Mübadillerin taşınması esnasında Karahisar-ı Şarkî’de Selanik Kayalar kazasından gelen mübadiller için burada toplanmış olan 2.000 civarındaki Rum’un hiç olmazsa bin civarındaki nüfusunun nakli istenmiş, bu nakliyat Sinop’ta toplanan Rum nüfus ile yapılmıştır.619 Merkez kazada 631 mübadil, 2 mülteci, Suşehri’nde 607 mübadil, 44 mülteci, Alucra’da 33 mübadil, 3 mülteci olmak üzere 1.271 mübadil, 49 mülteci iskân olunmuştur. Karahisar-ı Şarkî’de 217 mübadil, 41 mülteci, Suşehri’nde 5 mülteci, Mesudiye’de 83 mülteci olmak üzere toplam 217 mübadil ve 129 mülteci 1924 yılı itibariyle iskân olunmamıştır.620
skân olunan bu nüfusa Karahisar-ı Şarkî’de 20 hâne, 6 dükkân, 25.318 dönüm tarla ve 48 dönüm bahçe, Suşehri’nde 651 hâne, 43.315 dönüm tarla ve 600 dönüm bahçe, Alucra’da 36 hâne ve 1.336 dönüm tarla olmak üzere 707 hâne, 6 dükkân 69.969 dönüm tarla ve 648 bahçe tevzî edilmiştir. Bunlardan başka
Karahisar-ı Şarkî’de 2 hâne, 2 arsa, 5 mağaza, Suşehri’nde 11.900 dönüm tarla, Kulhisar’da 19 hâne, 2.954 dönüm tarla, Alucra’da 5 hâne, 14 dükkân, 1 han, 2 değirmen, 1 fırın, 2.111 dönüm tarla, Mesudiye’de 13.000 dönüm tarla olmak üzere 26 hâne, 14 dükkân, bir han, 2 değirmen, bir fırın, 5 mağaza, 2 arsa, ve
29.965 dönüm tarla tevzî olunmamıştır. Vilayete gelmiş olan 83 hâne ve 426 nüfuslu İran mültecisi iskân talebinde bulunmadıkları için bunlara hâne ve arazi tevziâtında bulunulmamıştır.
616
617
618
619
620
BCA: 272.12/51.114.8
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
PEK, a.g.e., s.81.
BCA: 272.11/18.83.25
BCA: 272.12/51.114.8
177

3.2.2.2. Denizli, Aydın, Manisa ve Muğla Bölgesi

Bölge dahilinde bulunan Afyon ve Denizli mıntıkasında yaşanan en önemli sorun firarlar ve konut azlığı olmuştur. Her ne kadar Denizli ve Afyon’da Rum mübadilin az olması iskânın kolay olmasını sağlamış ise de, aileler bölgede durmamıştır. Manisa, Aydın ve zmir’de ise evler, bahçeler ve dükkânların yakılmış olması konut sorununa sebep olmuştur. Harîkzedeler ve Vilayât-ı Şarkiyye mültecileri kasaba ve köylerde kalan evleri işgal etmişlerdir. Bu durum üzerine vekalet numune köyler inşası ve tamirât sözleşmeleri gibi desteklerle konut sorununa çözüm aranmıştır. Drama, Kavala ve Selanik havalisinden 4.000 tütüncü, 20.000 bağcı ve çiftçi ile 40.000 zeytinci yerleştirilmesi kararlaştırılan bölgeye Grabena, Naslıç, Kesriye, Kavala, Siroz, Drama ve Florina’dan da mübadil gelmiştir.621 İzmir, Manisa, Menteşe ve Denizli çevresinden oluşan bu mıntıkada
mübadeleye tâbi olan yerler; zmir sancağının merkez, Nif, Karaburun, Kuşadası, Çeşme, Tire, Ödemiş, Urla, Bayındır, Seferihisar ve Bergama kazaları ile Seydiköy, Torbalı, Bornova, Değirmendere, Kızılcadağ, Bozgan, Küçükbahçe, Selçuk, Davudlu, Alaçatı, Barbaros, Hatay, Perge, Kalasun, Balaban yolu, Gülbahçe, Foça-i cedid, Aliağa çiftliği, Kaz tepe, Dikili, Çandarlı, Ayazmend, Reşadiye, Kurtluk, Mescid ve Meşelik nahiyeleri, Aydın sancağının merkez, Nazilli, Bozdoğan, Söke, Çine ve Karacasu kazaları ile Eminâbâd, Sarıca, Kuyucak, Sultanhisar, Yeni Pazar, Akköy, Bağarası ve Dumancı nahiyesi, Manisa (Saruhan) sancağının merkez, Turgutlu, Alaşehir, Kula, Akçaşehir, Salihli, Gördes, Demirci, Eşme, Kırkağaç ve Soma kazaları ile Palamut, Dağmarmara, İneköy, Selendi, Gölmarmara, Adala, Borlu, Güre ve Gelenbe nahiyeleri, Karasi
sancağının Sındırgı kazası ve Gölçük nahiyesi, Denizli sancağının merkez, Tavas, Buldan, Sarayköy, Çal ve Şarkî Karaağaç kazaları ile Honaz, Kale-i Tavas, Gönen, Baklan ve İzle nahiyeleri, Muğla sancağının merkez, Milas, Fethiye, Köyceğiz, Bodrum ve Marmaris kazaları ile Ula, Bozüyük, Diğerâbâd, Kavaklıdere, Ören, Güllük, Kadırga, Selimiye, Kaya, Eşen, Üzümlü, Dalaman, Karaâbâd, Bozburun, Reşadiye ve Süleymaniye nahiyeleri, Kütahya sancağının Uşak, Gediz, 621
İskân Tarihçesi, s.18; YALÇIN, a.g.e., s. 225.
178

Simav ve Tavşanlı kazaları ile Banaz, Ulubey, Karahallu, Şabhâne ve Dağardı nahiyeleri, Afyon Karahisar sancağının Sandıklı, Çivril ve Dinar kazaları ile Baladlı nahiyesinden oluşmaktadır.622

3.2.2.2.1. Manisa

Yunan ordusunun çekilmesi esnasında taş üstünde taş bırakılmayan Manisa, Aydın vilayeti dahilindeki en sorunlu bölge olmuştur. Bölgede kalan Rum ve Ermeniler, Yunan orduları ile beraber çekilmeleri esnasında bütün evlerini yakmış, bağları bozmuş ve ateşe vermiştir. Vekalet, mübadillerin bölgeye iskânı sırasında fuzulî işgaller, harîkzedeler, mülteciler ve bunların yağmaları ile uğraşmıştır. Alelacele bir hanede iskân olan mübadiller bozulmuş tarla ve bahçelerle baş başa kalmıştır. Vekalet bu sorunu numune köyler inşası ve tarım
aleti tohumluk gibi yardımlara çözmeye çalışmıştır. Manisa’da 3.662 hânede 15.468 mübadil iskân edilmiştir. 1926 Kasımı’na kadar Manisa vilayetine bağlı Turgutlu kazasında, 388 aile mübadil, 120 aile gayrimübadil, 5 aile mülteci, Alaşehir’de 219 aile mübadil, 75 gayrimübadil, 6 aile mülteci, Kırkağaç’ta 875 aile mübadil, 170 gayrimübadil 2 aile mülteci, Soma’da 398 aile mübadil, 60 aile gayrimübadil, 7 aile mülteci, Akhisar’da 867 aile mübadil, 180 aile gayrimübadil, 20 aile mülteci, Kula’da ve merkez vilayet kazasında 465 aile mübadil, 450 aile gayrimübadil, 30 aile mülteci olarak toplam 8.847 aile mübadil ve 1.075 gayrimübadil ve 80 aile mülteci iskân edilmiştir. skân bölgelerinden biri olan Manisa vilayeti ve çevresinde iskân muameleleri Manisa valisinin raporuna göre, 1928 yılı sonu itibariyle tamamlanmıştır.623

Manisa vilayetinin genelinde bu mübadillere toplamda 2.349 ev, 155 dükkân, 423 arsa, 45.572 dönüm tarla, 22.893 dönüm bağ ve 798 dönüm bahçe verilmiştir.624 1926 yılı itibariyle Manisa’nın kazalarında ise, Turgutlu kazasında 28 hâne, 4 dükkân 5.100 dönüm bağ, 450 dönüm bahçe, 3.600 dönüm tarla, 600
adet zeytin ve Alaşehir’de 18 hâne, 15 dükkân, 200 arsa, 3.100 dönüm bağ, 115 dönüm bahçe, 1.500 dönüm tarla 900 adet zeytin, Kırkağaç kazasında 400 hâne 1
622
623
624
BCA: 272..12/20.102..17
BCA: 272.12/52.117.4
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
179
dükkân 1 fırın, 4 arsa, 2 değirmen, 450 dönüm bağ, 103 dönüm bahçe, 5.500 dönüm tarla, 15.000 adet zeytin, Soma’da 150 hâne, 10 dükkân, 2 mağaza, 2 değirmen, 450 dönüm bağ, 300 dönüm bahçe18.000 dönüm tarla, 20.000 adet zeytinlik, Salihli’de 38 hâne, 2 dükkân, 1 fırın, 3 arsa, 1 değirmen 20.000 dönüm
bağ, 38 dönüm bahçe, 4.400 dönüm tarla, 300 adet zeytinlik, Akhisar’da 900 hâne, 12 dükkân, 2 kahve hâne, 2 fırın, 2 mağaza, 1155 arsa, 1yağ hâne, 1 değirmen, 70 dönüm bağ, 366 dönüm bahçe, 12.600 dönüm tarla, 10.300 dönüm zeytinlik, Kula’da 8 hâne 300 dönüm tarla, Merkez vilayette 2.644 hâne, 37
dükkân, 5 mağaza, 2 kahve hâne, 7 fırın, 2 yağ hâne, 1 fabrika, 6 değirmen, 4.050 dönüm bağ, 2.250 dönüm bahçe, 30.400 dönüm tarla, 50.946 ağaç zeytin, 1.000 dönüm mera verilerek 1926 yılı itibariyle toplam 4.186 hâne, 85 dükkân, 48 kahve hâne, 10 mağaza, 1 han, 11 fırın, 15 hamam, 3 yağhâne, 1 fabrika, 22 değirmen,
44.800 dönüm bağ, 3.172 dönüm bahçe, 87.700 dönüm tarla, 106.146 adet zeytinlik, 10.000 dönüm mera verilmiştir.625

Manisa’ya gelen mübadillerden bir kısmı evlere yerleştirilmek üzere tamamen iskân olmuştur. Yine 1926 yılında Balkan Harbi’nden sonra gelenlerden Turgutlu’da 310 aile mübadil, 200 aile gayrimübadil, 10 aile mülteci, Alaşehir’de 200 aile mübadil, 100 gayrimübadil, 15 mülteci, Kırkağaç’ta 400 mübadil, 300
gayrimübadil, 10 aile mülteci, Soma’da 300 mübadil, 150 gayrimübadil, 5 mülteci, Salihli’de 500 mübadil, 200 gayrimübadil, 10 mülteci, Akhisar’da 1.000 mübadil, 600 gayrimübadil, 20 mülteci, Kula’da 10 mülteci, merkez vilayetin ve köylerinin 3000 mübadil, 700 gayrimübadil, 1200 mülteci ve Lozan muahedesinden sonra gelenler 5.700 aile mübadil, 2.250 aile gayrimübadil, 200 aile mülteci iskân olunmamıştır. Ayrıca Alaşehir’de muhacirlerin yerleştirilmesi için baraka inşası yoluna gidilmiş, bunun için de vekaletten yardım istemiştir.626
Manisa’nın kazalarında 1926 yılı itibariyle henüz dağıtımı yapılmamış emvâl-i metrûke de bulunmaktadır. Bu emvâlden Turgutlu’da 300 aileye 3 değirmen, 200 dönüm bağ, 1500 dönüm tarla 300 ağaç zeytin, Alaşehir’de 400 aileye 200 dönüm bağ, 3000 dönüm tarla, 500 ağaç zeytin, Kırkağaç’ta 10

625
626
BCA: 272.12/52.117.4
BCA: 272.11/16.68.10.(10)
180

dükkân, 100 Aileye 300 dönüm bağ, 1000 dönüm tarla, 1510 ağaç zeytin, Soma’da 510 aileye 20 dükkân, 1 değirmen, 400 dönüm bağ, 1000 dönüm tarla, 1000 adet zeytin, Salihli’de 50 aileye 1000 dönüm bağ, 2000 dönüm tarla, 300 adet zeytin, Akhisar’da 10 hâne 1000 dönüm bağ, 2000 dönüm tarla, 1000 adet zeytin ağacı, 2850 dönüm mera, Kula’da 40 hâne, 20 dükkân, 200 dönüm bağ, 700 dönüm tarla, Merkez vilayet ve köylerinde 5 hâne, 7 dükkân, 1 mağaza, 3 bahçe, 1 fabrika, 1 değirmen, 600 dönüm bağ, 21.500 dönüm tarla, 11.400 zeytin, 30.500 dönüm mera, Demirci ile Eşme kazalarının muhtelif köylerinde 6000 dönüm tarla mevcuttur. Muhacirlerin burada şimdiye kadar iskân edilmemesinin sebebi, çoğunluğunun yardıma muhtaç olmamaları, incelemeleri biten köylerin raporlarda bildirilmemesidir.

4 Kasım 1926 tarihli rapora göre Manisa’ya gelen Vilayât-ı Şarkiyye mültecileri, iskân talep etmemeleri ve memleketlerine dönmekte ısrar etmeleri yüzünden ayrıca hâne sayısının da yetersizliğinden dolayı iskân edilememiştir. 9

Ocak 1927 itibariyle 5.700 mübadil, 2250 gayrimübadil muhacirînin iskân edilmeleriyle şahsi müracaatlarına göre bin aile kadarı iskân edilmiştir. Bu muhacirlerin Balkan Harbi’nden Lozan Antlaşması’na kadar geçen süre zarfında gelenlerden olduklarından bunların iskânları kanuni olmamıştır. Ancak masraflarını karşılayabilenlerin iskânlarına 1927 yılı Mayıs ayına kadar izin verilmiştir. Lozan Antlaşması’ndan sonra gelen muhacirlerden iskâna tâbi tutulmayan muhacir kalmamış, Balkan Harbi’nden sonra gelmiş mübadiller ve
gayrimübadillerden henüz iskân olmayanların tamamen iskânları için yıl içinde bitirilmeye çalışılmıştır.

3.2.2.2.2. Denizli ve Afyon

skân mıntıkası itibariyle Denizli ve Afyon Rum nüfusun nispeten az olduğu şehirlerdir. Rumlar genelde şehir ve kasabalarda olduğundan ve fazla tahrip edilmediğinden dağıtımı kolay olmuştur. Her iki şehirde de yaşanan konut sıkıntısı vekalet tarafından barakalar getirtilerek çözülmeye çalışılmıştır. skân muamelesi gören bütün mübadillere tavziât yapılmış ise de, mübadillerin çoğunluğu firara ederek özellikle zmir ve civarında bulunan akrabâ yanına gitmiştir. Denizli ve çevresine Kavala, Grabena, Drama ve Florina civarından 181 gelen mübadiller iskân edilmiştir. Kavala ve Grebena civarından mübadeleye tâbi tutulan mübadiller Denizli merkezde,627 yine Grebena’nın Hisarlı ve Veraşno köylüleri Honaz’da,628 Florina’dan gelen mübadillerin Sarayköy merkez’e629 ve Drama’lı mübadillerde Çal’da630 iskâna tâbi tutulmuştur. Denizli vilayetinde
toplam olarak 400 hânede 1.740 mübadil iskân edilmiş, 193 ev, 141 dükkân, 14.511 dönüm tarla verilmiştir.631 Ancak hem ulaşılabildiğimiz arşiv kayıtlarında, hem de diğer verilerden elde ettiğimiz tam iskân olunan mübadil sayısında farklar bulunmaktadır. Bu farkta iskân edilmesi için gönderilen fakat bölgede durmayarak başka yerlere giden mübadillerin etkisinin olduğu muhakkaktır. Bu sebeple yıl itibariyle iskân sonuçlarını vermekteyiz. 1926 itibariyle632 Denizli ve kazalarında, toplam 528 mübadil, 82 gayrimübadil ve 62 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi olmak üzere merkezde 416 mübadil, 66 gayrimübadil ve 10 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi, Sarayköy kazasında 74 mübadil, 16 gayrimübadil ve 52 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi, Çivril’de 35 mübadil, Garbî Karaağaç’ta 3 mübadil iskân edilmiştir.

1926 yılı itibariyle iskânları yapılan bu mübadillere Denizli merkezde 320 hâne, 25 dükkân, bir değirmen, 2 fırın ve 6 mağaza ile 890 dönü tarla, 154 dönüm bağ, 1.658 dönüm bahçe, Sarayköy kazasında 78 hâne, 2 dükkân ile 177 dönüm tarla, 84 dönüm bağ, 198 dönüm bahçe ve 334 dönüm zeytinlik, Çivril’de 2 hâne ve bir dükkân ile 750 dönüm tarla, Garbî Karaağaç’ta 3 hâne ve 100 dönüm tarla, olmak üzere 403 hâne, 28 dükkân, bir değirmen, 2 fırın, 6 mağaza ile 1.317 dönüm tarla, 238 dönüm bağ, 1.856 dönüm bahçe ile 334 dönüm zeytinlik verilmiştir.

1926 yılı itibariyle Denizli ve kazalarında iskân hakkı bulunan mübadil, gayrimübadil ve mültecilerin hepsi iskân olunmuştur. Ancak arazi tevzî komisyonlarının yevmiyelerinde yaşanan gecikmeler, tevzî edilen arazilere kıymet
627
628
629
630
BCA: 272.11/19.91.8;272.11/19.91.18
BCA: 272.11/54.133.23; YALÇIN, a.g.e., s.179,256.
BCA: 272.12/50.104.5
Ayfer ÖZÇEL K, “Denizli’de Mübadillerin skânı”, Mustafa Kafalı Armağanı, Ankara 2002,
s.398-399.
631
632
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
BCA: 272.12/51.114.8
182

biçilememesi, vilayet dahilindeki mübadil, gayrimübadil ve mültecilerin yardıma muhtaç olup olmadıklarının belirlenememesine sebep olmuştur. Denizli vali vekilinin 11 Kasım 1926 tarihli raporuna göre, Denizli’de 22 gayrimübadil, Çivril’de 14 gayrimübadil olmak üzere 36 kişi arazi ve hâne tevziâtı bitirilmediğinden bulundukları yerde iskân olunmuştur. Ayrıca Denizli’de 12 hâne Vilayât-ı Şarkiyye mültecisinin nereden ve ne zaman geldikleri tespit edilemediğinden evvelce bulundukları yerde tutulmuş ancak arazi verilmemiştir. Bununla birlikte Denizli’de 10 dükkân, 4 değirmen, 2 fabrika ve 4 mağaza, Sarayköy’de 8 dükkân bir değirmen, bir fırın ile 317 dönüm tarla, Garbî Karaağaç’ta bir dükkân, 2 değirmen ile 10.553 dönüm tarla, Tavas’ta 2 dükkân ile 2.150 dönüm tarla ve 67 dönüm bağ, Çal’da 7 hâne, 5 dükkân, bir değirmen ile 655 dönüm tarla, 18 dönüm bağ ve 16 dönüm bahçe, Çivril’de 12.000 dönüm ve Buldan’da 904 dönüm tarla yıl itibariyle tevzî olunmamıştır. Merkezde bulunan mübadillere hemen arazi dağıtılmış, Sarayköy ve Çivril kazalarında bulunan
mübadillere tevzî edilecek arazi ile Şamlu çiftliğinin dağıtımının tamamlanması için gerekli 1.000 Liranın havalesiyle 1926 yılı Kasım’ı sonuna kadar iskân işleri sona ermesi vali vekilince bildirilmiştir.

Afyon ve çevresinde ise mübadil, gayrimübadil ve mültecilerin toplamında Afyon’da 2.010, Bolvadin’de 30 ve Sandıklı’da 2 kişi olmak üzere 2.042 kişi iskân için sevk edilmiştir. skân için sevk edilen nüfusa Afyon’da 201
hâne, 16 dükkân, bir mağaza, 1.750 dönüm tarla, 69 dönüm bağ ve 11 dönüm bahçe, Bolvadin’de 24 hâne, 1.108 dönüm tarla ve Sandıklı’da 170 dönüm tarla verilmiştir. 1926 yılı itibariyle Afyon’da güney mültecilerinden 8 hâne iskân için baş vurmuşlar oturdukları yerde iskân edilmişlerdir. Bolvadin’de mültecilerden 13 hâne iskân olmak istemediklerinden iskânları yapılmamıştır. Afyon Valisi Ethem Bey’in raporuna göre,633 Afyon’da 20 hâne ve muhtelif köylerde ve ayrı ayrı olmak üzere 800 dönüm tarla, ve gerekli hâllerde kullanılmak ve şahsi başvurularda kullanılmak üzere Kolordu garnizonundan temin edilen yerler ve 10 civarında harap hâne iskân için hazır bulundurulmuştur. Geray’a göre, Afyon’da
633
BCA: 272.12/51.114.8
183
mübadele sonu itibariyle 109 hâneden 358 kişi iskân edilmiş, bunlara 74 ev, 3.472 dönüm tarla, 58 dönüm bahçe verilmiştir.634

3.2.2.2.3. Muğla

Mübadele yapılacağının duyulduğu zaman Rodos, stanköy, Girit ve
hatta Midilli adasından kendi imkânlarıyla Muğla sahillerine çıkan mübadiller
Türkler gibi Rumlar da aynı şartlarda adalara çıkmıştır. Muğla’da yaşanan en
büyük sorun bu mübadillerin firarları olmuştur. Muğla merkez, Milas, Marmaris,
Bodrum, Fethiye ve Köyceğiz’i kapsayan bölgenin iskânı ile ilgilenecek olan
Mübadele, mâr ve skân Komisyonu, 15 Ocak 1924’te Kaymakam başkanlığında
hükümet görevlileri ve eşraftan oluşan azalarıyla beraber göreve başlamıştır.635
Muğla’ya gelen 3.382 mübadil göçmen, yoğun olarak Bodrum, Milas, Fethiye ve
merkezde iskân edilmiştir.636 Buna göre; Bodrum’a stanköy’den 1928-1931
yılları arasında 158 hâneden 673 kişi, Rodos’tan 17 hâneden 63 kişi, Girit’ten 88
hâneden 379 kişi ve Gümülcine’den bir hânede dört kişi ile 264 hâneden toplam
1.119 kişi iskân edilmiş, bunlardan 164 hâneden 752 kişi tarım bölgelerine, 100
hâneden 367 kişi ise şehir merkezine yerleştirilmiştir.
stanköy’den gelen
mübadillerden 99 hâneden 453 kişi tarıma uygun yerlere, 59 hâneden 220 kişi
şehre, Rodos’tan gelen 6 hâneden 25 kişi tarım bölgesine, 11 hâneden 38 kişi
şehre, Girit’ten gelen 58 hâneden 270 kişi tarım bölgesine, 28 hâneden 104 kişi
şehre ve Gümülcine’den gelen bir hâneden dört kişi tarıma uygun yerlere
yerleştirilmiştir. Ayrıca Muğla genelinde terk edilmiş olan evlerin tamirinde
çalıştırılmak üzere usta olanların bölgeye iskanlarının yapılması istenmiştir.637
Köyceğiz ve Marmaris bölgesine fazlaca bir göçmen yerleştirildiğini
görmemekteyiz. Çünkü bu bölgelerin arazilerinin büyük bir kısmı özel mülkiyet
ve vakıf arazileridir. Muğla bölgesinde Osmanlı döneminden kalma yaklaşık 60
634
635
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
Ümmügülsüm CANDEĞER, Lozan Ahâli Mübadelesi Çerçevesinde Yunanistan ve
Adalardan Muğla’ya Gelen Türk Göçmenlerin skânı (1923-1930)”, Muğla 2003, Muğla
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, s.42.
Bayram AKÇA, “Lozan Barış Antlaşması’ndan Sonra Muğla Vilayetine Gelen Muhacirlerin
skânı” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi , C.XVII,(Kasım-2001) Sayı: 51’den ayrı basım,
s.787-789.
636
184
civarında vakıf bulunmaktadır. Bundan dolayı tarım arazilerine göçmen fazlaca
yerleştirilememiştir.638 Muğla’da Rum’ların yoğun yaşadığı bölge Fethiye’dir.
Ancak Köyceğiz ve Marmaris bölgesindeki gibi bu bölgenin de arazisi vakıf
arazilerini kapsamaktadır. Buna rağmen gayrimüslimlerin terk ettiği mallar,
antlaşma gereği gelen göçmenlere verileceğinden dolayı bu bölgeye de
başlangıçta Rodos’tan 250 hâne yerleştirilmesi kararlaştırılmıştır. Ancak 27
Haziran 1926 yılında Fethiye’de meydana gelen depremde metrûk malların büyük
bir kısmı harap olmuş, bunlardan 1928 yılında ancak 10 hâne göçmenlere
verilmiştir.639 Geray’a göre mübadelenin son bulması itibariyle bölgede toplamda
647 ailede 2.401 mübadil iskân edilmiş, bunlara 641 ev, 99 dükkân, 27.040
dönüm tarla ve 89 dönüm bahçe verilmiştir. 640
Muğla merkez kazada da, 1924-1929 yılları arasında 25 hânede 93 kişi
tarıma uygun yerlerde, üç hânede altı kişi şehirde olmak üzere 28 hânede 98 kişi
iskân edilmiştir. Merkezi Yunanistan’dan gelen 25 hânede 80 kişinin 22 hânede
79’u tarım bölgesine bir hâneden bir kişi de şehre, stanköy’den gelen iki hânede
on kişi ve Midilli’den gelen bir hâneden üç kişi tarım bölgelerine, Sakız’dan gelen
bir hâneden bir kişi ile Rodos’tan gelen bir hâneden dört kişi şehre
yerleştirilmiştir. Tarım bölgelerine yerleşenler yoğun olarak Yatağan’a bağlı
Cazgırlar, Bencik ve yakın köylere yerleştirilmiştir.641 Milas kazasında ise,
Adalardan Rodos’tan 3 hânede 11 kişi, Midilli’den 2 hâneden 10 kişi, Girit’ten 9
hâneden 39 kişi, stanköy’den 53 hâneden 208 kişi ile Yunanistan ana karasında,
Selanik’ten 5 hâneden 27 kişi, Yanya’dan 123 hâneden 486 kişi, Kavala’dan 11
hâneden 42 kişi, Drama’dan 2 hâneden 5 kişi, Grebene’den 1 hâneden 4,
Üsküp’ten 20 hâneden 63 kişi, Priştina’dan 3 hâneden 8, Girye ve Tikveş’te 1’er
hâneden 2’şer, Manastır, Razlık ve Sırat’tan 1’er hâneden 4’er, Osmaniye ve
stip’ten 1’er hâneden 3’er, Köprülü’den 2 hâneden 8 ve Kırcaova’dan 1 hâneden
5 kişi olmak üzere toplam 535 hâneden 2.165 kişinin 308 hâneden 1.638’i tarım
637
638
639
640
641
BCA: 272.11/16.70.4.(4)
CANDEĞER, a.g.t., s.52-53.
BCA: 272.12/57.150.1
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
BCA: 272.11/16.70.4
185
alanlarında, 153 hâneden 533’ü şehirde iskân edilmiştir. Yoğun olarak
stanköy’den gelenlerden olmak üzere adalardan gelen ailelerden 24 hânede 82
kişi şehirlere yerleşmişken Yunanistan’dan gelen hâneden 18 hânede 78 kişi şehre
yerleşmiştir.642
Muğla ve kazalarına muhtelif tarihlerde mübadiller hem Türk vapurları
ile hem de kendi imkânlarıyla tuttukları kayıklarla gelmiş, ancak bunların bir
kısmı firar gibi sebeplerle bölgeye yerleşememişlerdir. 1922-1923 yıllarında
Bodrum kazasına Girit’e bağlı Kandiye’den 976 muhacir gelmiş ancak bunların
770 kişisinin bir kısmı firar bir kısmı vefat etmiş veya taahhütnâme vererek
akrabâsının yanına yerleşmiştir. Bunlardan başka vekaletin kararıyla da kazaya
gelerek yerleşen muhacirlerde olmuştur. Bodrum kazasına yerleşmeyen 770
nüfusun 396’sı vekaletin gönderdiği talimatnâme ve zmir skân Komisyonu’nun
yeni talimatnâmesi gereğince Kemal Paşa kazasında iskân edilmiş, 15’i 29 mart
1924, 4’ü 12 Mayıs 1924 tarihlerinde yine zmir skân Müdiriyeti’nce çekilen
telgrafnâme gereğince iskân edilmiş, 16’sı muhtelif tarihlerde firar etmiş ve 6’sı
da vefat etmiştir. kalan 206 mübadile kendi vasıtalarıyla gelen 20 kişi ile firar
ederek kazaya gelen 25 kişiye zmir müdiriyeti kararıyla gelen 22 kişi eklenerek
toplam 273 mübadil iskân olunmuştur. Vekalet kararıyla gelen mübadillerden ikisi
Söke’ye
firar etmiş, ayrıca bu
dönemde
gelen 401
nüfusta
Tire’ye
yerleştirilmiştir.643 Mübadillerin dağıtımı sırasında ihtiyaçla da göz önünde
bulundurulmuştur. Mesela zmir skân ve mâr Müdiriyeti’ne yazılan bir yazıyla
Muğla’da bulunan emvâl-i metrûkenin hem tamir edilmesi hem de bina inşası için
bölgeye gelen mübadillerden yapı ustası olanların gönderilmesi istenmiştir.644
3.2.2.2.4. Aydın
Aydın ve civarı kasaba ve köylerde Rum köylerinin çoğu boşaltılmış
ancak evlerin neredeyse tamamı yakılıp yıkılmıştır. Yunan ordusuyla beraber
kaçmak zorunda kalan Rumlar götüremedikleri eşyalarını evlerinin içinde toplayıp
642
643
644
AKÇA, a.g.m., s.787-789.
BCA: 272.11/19.90.17
BCA: 272.11/16.70.4
186
yakmışlardır.645 Emvâl-i metrûkun hâli iskân işindeki en büyük sorun olmuştur.
Firarların da yaşandığı bölgede sağlam olan emvâl-i metrûke hemen iskân edilen
mübadiller küçük kafileler hâlinde dağıtılmıştır. Bu durum bölgede iskân işlerini
zorlaştırmıştır. Arşivde yaptığımız çalışmada da Aydın genelinde Nazilli, Çine ve
Gülyalı kazaları ile bunlara bağlı köy ve nahiyeler ile ilgili bilgilere ulaşılmıştır.
Aydın’ın Nazilli kazasında merkez kazada Rumeli’nin Grabene kazasından 60
nüfuslu 16 aile, Florina kazasından 43 nüfuslu 9 aile, Pravişte kazasından 24
nüfuslu ve Kavala’dan 19 nüfuslu 5’er, Limni adasından 12 nüfuslu 4, Selanik’in
Yenice-i Vardar kazasından 2 nüfuslu 1, Kayalar kazasından 20 nüfuslu 6,
Vodina’dan 2 nüfuslu 1, Selanik merkezden 13 nüfuslu 4, Serez’den 12 nüfuslu 3,
Kılkış’tan 5 nüfuslu 1, Yanya’dan 13 nüfuslu 4, Serkeçe’den 10 nüfuslu 3,
Demirhisar’dan 3 nüfuslu 1 ile adalardan Midilli’den 2 nüfuslu 1 ve Girit-
Kandiye’den 15 nüfuslu 3 aile mübadil ile Kozana’dan 9 nüfuslu 4, Dedeağaç’tan
9 nüfuslu 2, Petriç’ten 7 nüfuslu 2, Karacaova’dan 5 nüfuslu 2, stanbulî
adasından 3 nüfuslu 1, Pirlepe’den 7 nüfuslu 2, Gümülcine’den 4 nüfuslu 1,
Priştine’den 4 nüfuslu 1 olmak üzere toplam da 255 nüfuslu 69 aile mübadil ve 48
nüfuslu 15 aile gayrimübadil iskân edilmiştir.646 Bu ailelere 310 dönüm tarla, 285
dönüm bahçe, 838 zeytin, 39 hâne, 30 kıta arsa ve 6 dükkân verilmiştir.
Nazilli kazasına bağlı Eryaz kasabasında da Zilhova’dan 2 nüfuslu 1
mübadil aile ve Kozana’dan 24 nüfuslu 6 aile yerleştirilmiş, bunlara da 278
dönüm tarla ve 1 hâne verilmiştir. Çine nahiyesi merkezine Rumeli’nin Grabine
kazasından 114 nüfuslu 26, Zilhova kazasından 20 nüfuslu 5, Avrethisar
kazasından 3 nüfuslu 1, Yenice-i Vardar kazasından 5 nüfuslu 1, Kayalar
kazasından 3 nüfuslu 1, Sakız adasından 3 nüfuslu 1, Petriç kazasından 3 nüfuslu
1, Kozana kazasından 24 nüfuslu 7, Dedeağaç kazasından 3 nüfuslu 1,
Karacaova’dan 2 nüfuslu 1 ve Tikveş kazasından 2 nüfuslu 1 olmak üzere toplam
183 nüfus ve 46 aile mübadil ve gayrimübadil iskân edilmiştir. Bu ailelere 528
dönüm tarla, 247 dönüm bahçe, 1.500 zeytin, 15 hâne, 31 hâne arsası, 19 baraka
verilmiştir. Küçük nahiyesinde ise, Selanik merkez Yüncüler kasabasından 5
nüfuslu 1, Yenice vardar kazasından 2 nüfuslu 1, Vodina’dan 3 nüfuslu 1 mübadil
645
AMBELAS, a.g.e.,s.127-130
187
aile ile, Kozana’dan 42 nüfuslu 12, Petriç kazasından 2 nüfuslu 1, Gülyalı
kazasından 6 nüfuslu 1, Köprülü kasabasından 4 nüfuslu 1, skeçe’den 9 nüfuslu
3, Mustafa Paşa kazasından 3 nüfuslu 1 gayrimübadil aile olmak üzere toplam 22
aile ile 76 nüfus iskân edilmiş ve bunlara 245 dönüm tarla, 5 dönüm bahçe, 18
zeytin, 3 kıta hâne, 2 kıta hâne arsası verilmiştir.
Nazilli kazasına bağlı Sultanhisar nahiyesinde de Rumeli’nin Grabine
kazasından 20 nüfuslu 4, Kozana’dan 2 nüfuslu 1, Kumanova kasabasından 4
nüfuslu 1, Priştine’den 4 nüfuslu 1, Dedeağaç’tan 2 nüfuslu 1 aile iskân edilmiş
bunlara da 20 dönüm tarla, 69 dönüm bahçe, 570 zeytin, 1 hâne, 3 hâne arsası, 1
mağaza verilmiştir. Sultanhisar nahiyesine bağlı Halvetli köyünde de Grabine
kazasından 12 nüfuslu 3 aile mübadil ile Kozana’dan 4 nüfuslu 1 gayrimübadil
aile iskân edilmiş bunlara 20 dönüm tarla, 41 dönüm bahçe, 228 zeytin, 2 hâne ve
2 hâne arsası verilmiştir. Aynı nahiyenin Eskihisar köyünde de Grabine’den 4
nüfuslu 1 aile, 6 dönüm tarla, 150 zeytin, 1 hâne verilerek, Malkoç köyünde de
Kozana’dan 8 nüfuslu 1 aile de 8 dönüm bahçe, 130 zeytin ve 1 hâne verilerek
iskân edilmiştir. Aydın vilayetinde 2.264 aile ve 8.312 mübadil iskân edilmiş,
bunlara 1.893 ev, 201 dükkân, 144 arsa, 97.256 dönüm tarla ve 12.466 dönüm
bahçe verilmiştir.647
3.2.2.3. Bursa ve Balıkesir Bölgesi
Bursa ve Balıkesir, Rum ve Ermeni nüfusun yoğun olarak yaşadığı
bölgelerden olmuştur. Ticari zenginlikleri Ayvalık ve Bursa gibi şehirleri çekim
merkezi yapmıştır. Bu sebeple iskân mevzuâtının en sık uygulandığı bölge
olmuştur. Bölge Osmanlı Devleti döneminde de Balkan Savaşları sonucunda
yurtlarını terk eden göçmenlerin iskân sahası olmuştur. Bölgede Yugoslav,
Arnavut, Boşnak gömenlerin yanı sıra Kafkas göçmenleri ve Vilayât-ı Şarkiyye
mültecileri de iskân olunmuştur.
Bursa ve Balıkesir bölgesi olarak tasnif edilmiş olan bölgede Çanakkale,
Edirne, Gelibolu, Çatalca, Bilecik, zmit ve Eskişehir’e bağlı köy, kaza ve
646
647
BCA: 272..11/22.115.1
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
188
kasabalardan da yerleşimler bulunmaktadır. Mübadele gereğince Midilli, Girit ve
diğer adalardan 30.000 çiftçi ve bağcı ile 20.000 zeytincinin yerleştirilmesi
plânlanan648 bölgede mübadeleye dahil yerler; Çanakkale sancağının Ezine,
Bayramiç ve Ayvacık kazaları ile Kumkale, Geyikli, Külahlı ve Küçükkuyu
nahiyeleri, Karesi sancağının Edremit, Ayvalık, Erdek ve Burhaniye kazaları ile
Ağuniye, Cunda, Marmara, Paşa limanı ve
mrozâbâd nahiyeleri, Edirne
vilayetinin Burgaz kazası ve Dikili, Çandarlı, Ayazmend nahiyeleri, Gelibolu
sancağının merkez, Eceâbâd, Keşan, psala, Şarköy ve Enez kazaları ile Yerlisu,
Mecidiye nahiyeleri, Bilecik sancağının merkez, Söğüt, negöl ve Yenişehir
kazaları ile Göl pazarı, Yarhisar, Osmaneli, Pazarcık, Küplü, Bozöyük, nönü,
Mihalgazi, Yenice ve Domaniç nahiyeleri, Çatalca sancağının merkez, Silivri ve
Büyük Çekmece kazaları ile Karacaköy nahiyesi, zmit sancağının merkez,
Yalova, Karamürsel, Geyve, Adapazarı, Kandıra ve znik kazaları ile Bahçecik,
Derbend, Akhisar, Taraklı, Karasu, Akyazı, Sapanca, Şahinler, Kaymaz ve
Akçaova nahiyeleri, Eskişehir sancağının merkez ve Mihalıççık kazası, stanbul
sancağının Küçük Çekmece, Gökyüze, Ömerli, Abdurrahman Gazi ve Şile
kazaları ile Mahmud Bey, Darıca, Mollafenari, Hasköprü, Mahmut Şevket Paşa,
Alaçalı, Ağva, Değirmen Hisarı, Kemerburgaz, Rumeli Feneri nahiyeleri, Karesi
sancağının Erdek, Bandırma ve Gönen kazaları ile Marmara, Paşa limanı, Edincik,
Manyas, Kapıdağı, Sarıköy nahiyeleri, Aksaray Sancağı’nın merkez ve Koçhisar
kazaları, Hüdavendigar Vilayetinin merkez, Gemlik, Orhangazi, Mudanya,
Kirmastı ve Orhangazi kazalarından oluşmaktadır.649
3.2.2.3.1. Bursa
Bursa Vilayeti’ne yoğun olarak Makedonya olmak üzere Yunanistan’ın
bütün bölgelerinden mübadil gelmiştir. Makedonya kazalarından olan Drama,
Vodina, Kılkış, Yenice Vardar, Sarışaban, Kozana, Lankaza, Serez, Kayalar,
Florina ve Girit bölgelerinden gelen göçmen akışı 1924 yılında daha yoğun
olmuştur. Lankaza’nın Sufa, Gırmıç, Çalı, Kavak, Yaykın, Nude, Pazarlı, Uğurlu,
Dündar ve Çirnal köyleri Müslüman ahâlisi, Drama’nın Ormanlı, Şipşa,
648
649
skân Tarihçesi, s.18.
BCA: 272..12/20.102..17
189
Mahallecik, Kurtalar, Raviga, Lişan, Pepeleç, Pirseçen, Nevrekop, aşağı ve yukarı
Hocalar ve Kırlar köyü Müslüman ahâlisi, Vodina’nın Karahamza, Mescidli,
Vinyane, Oslof ve Lipor köyleri, Serez’in Demirhisar, Kınalı, Argumutlu ve
Setepetke, Kılkış’ın Çokolova, Poroya, Çirnal, Davutça, Sendikli, Perhavlı ve
Harbır köyleri ile birlikte yine Florina, Karaferye, Kayalar ve Sarışaban gibi
Müslümanların yoğun olduğu yerlerden ve Girit’in Hanya ve Kandiye’ye bağlı
Melesis, Garipa, Abağlı, Kalafori ve Kalivşa köylerinden mübadiller Bursa ve
civarına iskân olunmuştur.650
Bursa vilayetinde mübadelenin başlamasıyla birlikte Mustafa Necati
Bey’in vilayetlerden istediği rapora göre Rumlardan kalan emvâl-i metrûke
raporla bildirilmiştir. Bursa valisinin vekalete gönderdiği 1924 Şubat’ında yazıda,
vilayet dahilinde Kılıç, Saraç, Çalkara, Muradlı, Hisarlık, Terkemiş, Kuldağı,
Demirhanlar, Marmaracık ve Reşadiye isimli Ermenilerden metrûk birçok köyün
yanında oturacak hiç hâne bulunmayan Rum köylerinin de bulunduğu
bildirilmiştir.651 Bu köylere şimdiye kadar mübadil nakledilmediği, Rum
köylerinde de tamir yoluna gidilmediği bildirilmiş, gelen mübadiller civardaki
slâm köylerine yerleştirilmiş, havaların müsait olduğu bir vakitte tamir işine
girilebileceği bildirilmiştir. Bursa vilayetinin negöl kazasında da iskân müsait
hâne bulunmamasına rağmen bu hânelerin iskâna uygun hâle getirilebilmesi için
119.250 Liraya gereksinim duyulmuştur. Kaza mıntıkasında bulunan Yenice
nahiyesi merkezinin 1.000 ve civardaki Ermeni köylerinin 500 hâneden ibaret
olması, verimli toprağı ve sulak arazisiyle tütün, mısır ve çeşitli hayvanât
yetiştirmek için şartların müsait olmasından dolayı tahsisâtın bir kısmı burası için
ayrılmış, 7.000 ile 8.000 kişilik tütüncü nüfusun yerleştirilmesi plânlanmıştır.
Bursa valisinin bu yazısı üzerine Vekaletin gönderdiği cevapta; bölge
ormanlarında inşaat için gerekli ağacın, köylerde gerekli amele ve ustanın
bulunması en az 5.000 nüfusun iskânının sağlanması istenmiş ve gerekli tahsisât
verilmiştir.
650
651
KAPLANOĞLU, a.g.e.,s.59-69.
BCA: 272.11/17.77.9
190
Beşinci iskân mıntıkası dahilinde skân Müdiriyeti’nin 18 Ocak 1924
tarihli raporuna göre Bursa ve civarında Siroz’dan 7, Vodin’den 12, Kavala’dan
20, Selanik’ten 14, Girit’ten 4, Karacaova’dan 4, Filorina’dan 2, Gökbeli’nden 4,
Drama’dan 17, skeçe’den 2 kişi olmak üzere toplam 91 kişi 22 hânede iskân
edilmiştir.652 Yine Bursa ve çevresinde Vodina, Drama ve Giritli mübadiller
yerleştirilmiştir. 1924 Haziranı’nda iskân cetveline göre de Bursa merkez
köylerinde 9.563 nüfus iskân edilmiş, Bursa merkeze 1.549 kişilik nüfusa sahip
aileler gelmiş, bunlardan 762 nüfus, 157 hânede hemen iskân olunmuştur.
Merkeze bağlı köylerden Yaylacık’ta 407, Anahor’da 99, Dağ bayır’da 574, Kurd
Gölü’nde 1.154, negazi’de 364, Maladyon’da 260, Kurdlar-Gündoğan’da 879
kişi iskân edilmiş bunun 705 nüfus Kurdlar ahâlisi olup hânelerini kendileri
yapmıştır. Tepecik köyünde de, Ferhat Ağa kafilesinden 907 nüfus hânelerini
kendileri yapmak şartıyla iskân edilmiştir. Demirtaş köyünde 1.482, Suhkarlık
köyünde 1.648 ve Arpataş-Germiyan köylerinde 241 kişi vekalet emriyle yapılan
iktisadî hânelerde iskân olunmuştur.653

Bursa’da iskân işlemleri yoğun olarak merkez kazaya bağlı köylerde
olmuştur. Merkez kazada 1.040 hânede 1.233 aileden ibaret olan 4.345 nüfus
iskân edilmiştir. Merkez kazanın köylerinde ise yaklaşık 7.000 mübadil iskân
olmuştur.654 Bu köyler; Susığırlık, Yaylacık, rfaniye, Kilisan, Gündoğdu, Özlüce,
652
653
654
BCA: 272.11/19.94.12
BCA: 272.11/18.85.7
KAPLANOĞLU, a.g.e., s.86-87. yazar burada verdiği nüfus oranlarının bir kısmında rakamlar
arasında, mübadillerle yapılan mülakat ile tespit edildiğinden, tutarsızlık olabileceğini belirtmiştir.
191
Demirtaş, Çaylı, Tahtalı, Yunuseli, Görükle ve Apolyont’tur. Bursa ve
kazalarından en aza mübadil Mustafa Kemal Paşa’da iskân olmuştur. En yoğun
iskân faaliyeti köyleriyle beraber sayılan merkez kazadan sonra Mudanya’da
olmuştur. Ancak bu rakamlar mübadil ailelerin iskân bölgelerini terk ederek başka
yerlere gitmeleri sebebiyle kesin olmamıştır.
Bölgenin önemli merkezlerinden olan Mudanya, adalardan gelen
mübadillerin iskân edildiği bir merkez olmuştur. Mudanya’da Girit ve Drama’dan
vapurlar ile gelmiş olan mübadiller Mudanya merkezde 1.084 kişi olmak üzere,
köylerden Burgaz’da 47, Dereköy’de 1.318, Misabolu’da 216, Sındırgı’da 69,
Çiftlik’de 983 kişi iskân edilmiştir. Orhangazi kazasında 757 Vodinalı
mübadillerden 41 kişi Bursa’ya gönderilmiş, Gemlik kazasında Girit, Drama,
Vodina ve Yeniceli 1.448 mübadil iskân edilmiştir. Karacabey ve köylerinde ise
3.481 mübadil iskânı yapılmış merkezde 107, köylerden 100’er hâne inşa edilmek
suretiyle kizce ve Başköy’de 196, Çamlıca’da 232, Karaağaç’ta 133, Kara’da
125, Hisar’da 95, Kurşunlu’da 378, Mekrin’de 231, Karakoca’da 336, Çaşnigir’de
176, Canbaz’da 73, Sıralı’da 167, Germiger’de 107 ve Subaşı’da 125 kişi ile
Kurşunlu’da iskân edilen 378 kişinin sevk edilmesiyle iskân yapılmıştır. Mustafa
Kemal Paşa kazası ve çevresinde 1.203 kişi iskân edilmiş, merkezde 553 kişi
olmak üzere köylerden Akçapınar’da 200, Kumköy’de 300, Azadlı’da 150 kişi
iskân olunmuştur. skân olunanların haricinde Bursa ve civarında 445 kişi firar
veya vefat etmiş, 432 kişi pasaportuyla şehre gelmiş ve iskân istemiş, bunlardan
64 kişi de iskânı istemeyerek stanbul’a geri dönmüştür. 655
Kaplanoğlu’nun verdiği mübadil sayısı da bunlara yakındır. Buna göre,
Mudanya’da 1.716 hâneden 1.732 aileden oluşan toplam 6.463 mübadil,
M.Kemalpaşa’da 353 hâneye 380 aileden oluşan 1.254 mübadil, Karacabey’de
848 hâneye 871 aileden oluşan 3.368 mübadil, ve Gemlik’te 699 hâneye 722
aileden oluşan 3.645 mübadil iskân olmuştur.656 Bursa ve civarına yerleşen
mübadillerin önemli bir kısmı da yanan ve yağmalanan evleri kendi imkânlarıyla
tamir ederek yerleşmiştir. Bölgede bunun yanında numune köylere yapılmıştır.
655
656
BCA: 272.11/18.85.7
KAPLANOĞLU, a.g.e.,s.87, 105.
192
Devlet, tamirleri veya evleri göçmenler tarafından yapılan evlerin plânları
konusunda yardımcı olmuştur. Geray’a göre, Bursa vilayetinde mübadelenin sonu
itibariyle 7.082 aileden 31.658 mübadil iskân edilmiş, 5.317 ev, 719 dükkân, 1844
arsa, 150.221 dönüm tarla, 4.445 dönüm bağ ve 33.885 dönüm bahçe
verilmiştir.657
3.2.2.3.2. Balıkesir
Balıkesir’de mübadillerin en yoğun olduğu yer Midilli adasına yakınlığı
ve ticari önemi sebebiyle Ayvalık olmuştur. Balıkesir ve civarında kasaba ve
şehirlerde toplanan gayrimüslim nüfusun çoğunluğu ticaretle uğraşmış, kalan
çiftçi nüfus da büyük çiftliklerin sahibi olmuştur. Yunan ordusunun çekilmesiyle
yaşanan trajedi burada da yaşanmış, evler, bahçeler ve dükkânlar yakılmış, bu
sebeple en önemli sorun konut azlığı olmuştur. Balıkesir ve kazalarında genellikle
Midilli mübadilleri iskân edilmiştir. Ayvalık kazası Midilli ve Girit mübadillerinin
en yoğun iskân olduğu kazadır.658 Mübadelenin yapılacağına dair söylentilerin
duyulması itibariyle Yunan zulmünden aç ve çaresiz bir durumda kaçmak zorunda
kalan ve Midilli adasını kendi çabalarıyla terk ederek Ayvalığa çıkan mübadillerin
hemen iskânı için Ayvalık Muhacirîn Heyeti Başkanı Büyük Millet Meclisi’ne
yazdığı bir yazıyla iskânın gerekliliğini ifade etmiştir.659 1924 yılı itibariyle
Sındırgı kazasında 128 mübadeleye tâbi, 23 gayrimübadil, 2 “harîkzede” ve
“istilâzede” bulunmakta, 1.447 Müslüman 940 Rum yaşamaktadır.660 Balıkesir
Ayvalık kazasında 23.10.1923 tarihinde Midilli adasından gelen göçmenlerin
yerleştirilmesi, iâşelerinin sağlanması ve emvâl-i metrûkenin tamiri için gerekli
tahsisâtın verilmesi ve metrûk zeytinliklerin gelecek mübadillere bırakılması
konusunda Mübadele mâr ve skân Vekaleti’nden görüş istenmiş, vekalet de
mübadillerin kendi zeytinlerini toplayamadan göç etmelerinden dolayı terk
657
658
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
M. Şefik AKER, stiklâl Harbinde 57. Tümen ve Aydın Milli Cidali, C.I, stanbul 1937,
s.66-67; YALÇIN, a.g.e., s.270-273.
659
660
BCA: 272.10/16.63.6
BCA: 272.10/2.13.3
193
edilmiş zeytinlerin ve eğer yetişmiş ise bu yılki mahsulün mübadillere verilmesini
uygun görmüştür.661
Ayvalık kazası dahilinde bulunan emvâl-i metrûkenin ve zeytinliklerin
yıl itibariyle henüz dağıtılmaması sebebiyle yaşanan sıkıntılardan dolayı
mübadiller mağdur olmuş, 1924 Kasım’ında tevziâta başlayan mahalli memurlar
kış geldiği halde emvâl-i metrûke ve zeytinliklerin %20 tevziâtına başlanmasına
rağmen bitirilememiştir. Zeytinliklerin tevziâtı esnasında %20 tevziâtın %10
indirilmesi üzerine muhacirlerin ellerindeki mahsuller sorun hâline gelmiş, bu
durum zaten %20 oranda bile müstahsil duruma geçemeyen muhacirleri daha da
zor durumda bırakmıştır. Yaşanan bu zorluklardan ve zeytinliklerin bir türlü
muhacirlere dağıtılamamasından dolayı muhacirlerin yaşadığı mağduriyet Karesi
Mebusu Hamdullah Suphi Bey tarafından dile getirilmiştir. Hamdullah Suphi
Bey’in Meclis’te yaptığı, durumun vehâmetini bildiren konuşmadan sonra yapılan
tetkîklerde bir önceki yıl mahsul alınamadığından bu yıl yüz binlerce paralık
mahsulün eğer toplanmazsa zâyi olacağı, durumları iyi olan gayrimübadillerin bu
zeytinleri bir defada toplayabilecekleri ancak Ayvalık’ta toplanan 25.000
civarındaki muhacirînin aç ve hastalılarla boğuştuğu bildirilmiştir. Bu durumun
ortaya çıkmasından sonra zmir Valisi Rahmi Bey ve Halit Paşa tarafından
Bergama hududundaki 800.000 zeytin ağacının sahiplerinden alınarak bu 25.000
muhacirine dağıtılması kararı alınmıştır.662
Bir yıl sonra Ayvalık bölgesinde yapılan tetkiklerde muhacirlerin
durumunun iyi olduğu, gelen muhacirlerin arasında her türlü sanatkârın
olmasından dolayı kazadaki sanayi ve iktisadî faaliyetlerin eski hâlini almakta
olduğu, Ayvalık ve Bergama zeytinliklerinin iki kaza halkına kiralandığı
belirtilmiştir. Balıkesir’de de bazı mübadiller başka yerlere gitmek veya
akrabâsının yanına iskân olmak istemiştir. Mesela Balıkesir’de iskân edilmiş olan
Pirlepe mübadillerinden Nasuh oğlu smail’in isteği üzerine Biga’da iskânlarına
izin verilmiştir.663 Balıkesir vilayetinde 1924-1933 yılları arasında 7.541 aileden
661
662
663
BCA: 272.11/16.68.2
BCA: 272.11/19.93.19
BCA: 272.12/45.74.8
194
25.515 mübadil iskân edilmiş, bunlara da 7.018 ev, 1.583 dükkân, 956 arsa,
131.541 dönüm tarla, 606 dönüm bağ ve 906 dönüm bahçe verilmiştir.664
3.2.2.4 Antalya, Burdur ve Isparta Bölgesi
Antalya, Burdur ve Isparta bölgesinde Rum nüfusun az olması sebebiyle
mübadil iskânı da az olmuştur. Bölgeye Makedonya’nın çeşitli şehirlerinden
iskânlar olmuşsa da yoğunluk Girit’ten olmuştur. Bölgeye gelen mübadiller
tevziâtı yapılarak iskân olunmuştur. Preveze ve Yanya çevresinden 15.000 çiftçi
ve bağcı ile 40.000 zeytinci nüfus iskân edilmesi plânlanmış665 olan Antalya ve
havalisinden oluşan bölgede mübadeleye tâbi yerler; çel sancağının merkez, Mut,
Gülnar, Anamur ve Gazipaşa kazaları ile Mağda, Ayaş, Bolahanı, Sarıkavak,
Gilindre, Ovacık ve Anaypazarı nahiyeleri, Antalya sancağının merkez, Alanya,
Akseki, Elmalı, Kaş, Korkuteli ve Fenike kazaları ile Serik, Misillu, Göçer,
Kızılkaya, Timurtaş, Karahalil, Köprülü, bradı, Subaşı, Koza, Kalkan, Kızılca
dağ, Bozova, Kumluca ve Kozca nahiyeleri, Burdur sancağının merkez ve Tefenni
kazaları ile Kemer, Ağlakışla, Beyönü, Bucak, Uğurhan, Gölhisar, nahiyeleri,
Isparta sancağının merkez, Uluborlu, Eğirdir, Karaağaç ve Yalvaç kazaları ile
Atabey, Keçiborlu,
Senirkent,
Barla,
Pavlu,
Hal,
Afşar ve Ağuviran
nahiyelerinden oluşmaktadır.666
Bölge genel olarak Antalya, Burdur ve Isparta vilayetlerinden
oluşmaktadır.
skân bölgesi dahilinde Antalya ve çevresinde Grabine ve
civarından gelen mübadiller yerleştirilmiştir.667 Bölgeye 1923 Ocağından 30
Temmuz 1924’e kadar Preveze, Vodina ve Karaova’dan 1’er, Karaferye’den 183,
Kesriye’den 1.753, Lankaza’dan 7, Kozana’dan 17 ve Grabine’den 276 kişi yalnız
hâne verilerek, skeçe’den 8 ve Grabine’den 985 kişi hâne ve arazi verilerek668
ayrıca Selanik Tâli Komisyonu’nda bulunan Karaferye kasabasından da 3 aile 21
664
665
666
667
668
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
skân Tarihçesi, s.18
BCA: 272..12/20.102..17
BCA: 272.11/19.97.1
Grabneden 200 nüfusluk 50 hâne Vekaletçe inşa edilmiş evlere yerleştirilmiştir.
195
Şubat 1925 tarihinde yerleştirilmiştir.669 Vilayet dahilinde Grabine’den 34,
strumçi’den 1, Yanya’dan 2, Drama’dan 7, Selanik’ten 4, Filorina’dan 2 kişi
akrabâsının yanında kalmış,
strumçi’den 63 kişi de mübadeleye tâbi
olmadıklarından dolayı akrabâsı nezdinde geriye gönderilmiştir. Antalya
vilayetinde mevcut olan emvâl-i metrûkeye göre 1.685 kişi iskân edilebilmiş,
bunlar 140 kişi sanatkâr, 40 kişi de balıkçı olarak bildirilmiş, geriye kalan 1.000
kişiye yalnız arazi, 505 kişiye de yalnız hâne verilebilmiştir.
Antalya vilayeti kazalarından Finike’de 100 yapıcı, 15 terzi, 10 tezkireci,
10 bakırcı, 10 dökmeci, 10 kuyumcu ve 50 balıkçının iskân edilebileceği
bildirilmiştir. Elmalı kazasında 28 Temmuz 1924 tarihine kadar Vodine’den 60
kişi Preveze’den 90 kişi mübadil gelmiştir. Kazada mevcut emvâl-i metrûkeye
göre 32 hâneden 96 nüfus iskân edilebilmiş, mevcut şartlara göre çiftçi vasfındaki
276 nüfusun iskân edilebileceği bildirilmiştir. 670 Geray’a göre, Antalya vilayetine
1.087 ailede 4.015 mübadil iskân edilmiş, bunlara 1.033 ev, 228 dükkân, 106.750
dönüm tarla ve 939 dönüm bağ verilmiştir.671 Mübadele sürecinde Antalya’ya
gelen mübadillerden hepsi emvâl-i metrûke yerleştirerek iskân olunmuş evsiz
hiçbir mübadil kalmamıştır.672 Antalya valisinin 12.8.1925 tarihli Dahiliye
Vekaletine gönderdiği raporda, geçmişten bu yana birçok medeniyeti ve nüfusu
barındıran bölgenin bugün nüfusunun az olduğu ve iskâna uygun arazinin ancak
%10 olduğu rapor edilmiş, bunun değişmesi için uygun arazilerin istimlâk
edilerek köyler inşa edilmesi, çevre bölgelerden tarıma uygun arazinin yine
istimlâk edilerek ekilebilir hâle getirilmesi ve tarım alet ve gereçleri yardımı
yapılarak 5.000 hanede mübadil iskân olunabileceği bildirilmiştir.673
1927 yılı itibariyle Burdur merkezde olmak üzere 109 mübadil ve 44
gayrimübadil iskân edilmiştir. Mübadillere 107 hâne ve 359 dönüm bir evlek bağ
ve 39.820 dönüm ziraat yapılabilir hâne yeri, 3.180 dönüm tarla, 2 kahvehâne, 3
669
670
671
672
673
BCA: 272.12/44.69.11
BCA: 272.11/19.97.1
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5.
BCA: 272.11/19.92.6.(5)
BCA: 272.12/45.76.32; 272.12/48.95.33
196
dükkân, 2 değirmen verilmiştir. 44 gayrimübadile de 29 hâne, 660 dönüm tarla
verilmiştir. Tevziâtı yapılmayan 25 dükkân, 18 harap ardiye ve 2 değirmen yeri
Vilayât-ı Şarkiyye ve Bosnalı mültecilere misafirhâne olarak verilmiştir. Vilayât-ı
Şarkiyye mültecileri’nden 251 nüfusun hiçbirisi iskân edilmemiş, iskânları için
köylerde yeterli arazi ve emlâk bulunmuşsa da, iskânda kullanılabilecek bir
önemde olmadığından bu mültecilerin başka bir yere nakledilmesi uygun
görülmüştür.674 1924 Haziran’ında Grabine’nin Karifçe ahâlisinden 785 nüfus
muhacirin Isparta’ya iskân edildiği vekalete bildirilmiştir.675 Burdur vilayetine
102 aile, 380 mübadil iskân edilmiş, bunlara 98 ev, 8 dükkân, 2.403 dönüm tarla,
330 dönüm bağ ve 57 dönüm bahçe, Isparta vilayetinde ise 264 aile, 984 mübadil
iskân edilmiş, bunlara 254 ev, 39 dükkân, 6.281 dönüm tarla, 830 dönüm bağ ve
193 dönüm bahçe verilmiştir.676
3.2.2.5. Konya ve Aksaray Bölgesi
Konya mıntıkasına dahil olan Aksaray ve Mersin, mübadillerin yoğun
olduğu şehirlerdendir. Konya ve kazalarında da küçük ailelerin iskânı olmuştur.
Konya ve kazalarında yaşanan en önemli sorun firar olmuştur. Vekalet bu göç
isteğini kabul etmiştir. ndirme ve bindirme iskelesi olmasından dolayı Mersin’de
yoğun nüfus akışı yaşanmıştır. Burada mübadiller geçici iskân yerlerinde
tutulmuş, Yovanaki gibi çiftliklerde yapılan numune köylerde ve iktisadî
hanelerde iskân olunmuştur. Kesendre, Poliroz, Avrethisarı, Nevrekop ve
Sarışaban bölgesinden 20.000 tütüncü, 55.000 çiftçi ve bağcı ile 15.000 zeytinci
nüfusun yerleştirilmesi planlanmış677 olan bölgede mübadeleye tâbi yerler;
Çatalca, Tekfurdağı havalisi, Karaman ve Niğde’den oluşmakta, bölgede
Kırkkilise sancağının merkez, Babaeski, Vize, Demirköy ve Pınar Hisar kazaları
ile Üsküp, Yenidereköy, Karışdıran, Karacaoğlan, Pavlı, Sergen, Midye, ğne Ada
ve Karacadağ nahiyeleri, Tekfurdağı sancağının merkez, Mürefte, Çorlu, Malkara,
Saray ve Hayrabolu kazaları ile Banarlı, Gündüzlü, Naib, necik, Muradlı, Ereğli,
674
675
676
677
BCA: 272.12/51.114.8
BCA: 272.11/18.85.11
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5
skân Tarihçesi, s.18.
197
Germiyan, Şahin, Yürük, Sencab, Osmanlı, Çerkesköy, Susuzmüsellim ve
Dambaşlar nahiyeleri, Niğde sancağının merkez, Nevşehir, Ürgüp, Bor ve
Ulukışla kazaları ile Manyas, mertek, nahiyeleri, Kayseri sancağının merkez,
Develi, ncesu ve Bünyan kazaları ile Talas, Erkilet, Köztepe, Karahisar, Akkışla,
Sarıoğlan ve Sinanlı nahiyeleri, Konya vilayeti’nin merkez, Akşehir, Ilgın,
Karaman, Yenişehir, Seydişehir ve Ermenek kazaları ile Sille, Çumra, Dinek,
Akviran, Boyangeli, Doğan Hisar, Oğuzhan, Aladağ, Hadım, bradı, Aksaray,
Karaili, Soğanlı ve Karabekir nahiyeleri bulunmaktadır.678
3.2.2.5.1. Konya
Konya ve çevresinde Selanik dışında Kozana Lankaza gibi bölgelerden
gelen muhacirler de belirlenen iskân bölgelerine dağıtılmıştır. Bu bölgelerden biri
de Konya vilayeti ve Akşehir, Ilgın, Ereğli ve Kadınhanı kazalarıdır. 1924 yılı
içerisinde Lankaza, Selanik, Karaferye, Kozana gibi bölgelerden muhacirler
Konya ve çevresinde yerleştirilmiştir. Konya’da da bölgeye iskân olmak
istemeyen veya Konya’daki akrabâsının yanına gelmek isteyen mübadillerin
iskânına izin verilmiştir. Mesela Selanik Konsolosluğu’ndan aldıkları pasaport ile
Türkiye’ye gelen Mitroviçeli Yusuf oğlu Kâmil ile Priştineli Ademoğlu
Nezir’in679, Konya Sarayönü kazasının istasyon memuru Bahtiyar Efendi’nin
Sırbistan Seniçe kasabasındaki ailesinin,680 Manisa’da iskân olunan Priştine
muhacirlerinden Kerimoğlu Mustafa ile Melek oğlu Recep’in681 Konya’da
iskânına izin verilmiştir.
Konya vilayeti merkez kazasına 1924 Temmuz’u sonuna kadar gelen
toplam 141 hâneden 587 muhacir, 53 hâneden 200 nüfus Lankaza, 2 hâneden 10
nüfus Selanik, 3 hâneden 14 nüfus Karaferye, 9 hâneden 43 nüfus Kozana ve 74
hâneden 320 nüfus Sarıkeçi’den gelmiş, gelen muhacirlere yeni arazi dağıtımı
yapılmadığından sadece hâne verilmiş, ancak arazi verilmemiştir. Konya merkez
kazada Ermenilerden 129, Rumlardan 265 hâne kalmış, Rum hânelerinden
678
679
680
681
BCA: 272..12/20.102..17
BCA: 272.12/44.74.1
BCA: 272.12/44.71.11
BCA: 272.12/45.74.8
198
yaklaşık 135 hânenin tamire muhtaç durumda olduğu tespit edilmiştir. Bu
hânelerden 100’ü kesin iskân edilen muhacirlere verilmiş, 20’si Balkan
Harbi’nden gelenler tarafından, 36’sı mübadeleye tâbi olmayan muhacirler
tarafından, 41’i Vilayât-ı Şarkiyye mültecileri tarafından, 55’i resmi daireler
tarafından, 142’si de zâbit ve memurlar tarafından işgal edilmiş durumdadır.
Mevcut terkedilmiş emlâka göre 118 hâne çiftçi, 10 hâne bağcı, 2 hâne tütüncü,
63 hâne sanatkâr olmak üzere üretici duruma gelebilecek 193 hâne de 2000
nüfusun iskân edilebileceği rapor edilmiştir.
Konya vilayeti kazalarından Akşehir kazasına 30 temmuz 1924 tarihine
kadar 4 hâne 22 nüfus Selanik, 6 hâne 28 nüfus Karatay’dan, 8 hâne 47 nüfus
Demirhisar’an, 42 hane 100 nüfus Kalkış’tan, 87 hâne 304 nüfus Kozana’dan ve
10 hâne 46 nüfus Selanik mültecilerinden gelmek üzere toplam 157 hânede 547
nüfus hâne ve arazi verilerek iskân edilmiştir. Akşehir kazasında Ermeni ve
Rumlardan 304 hâne terk edilmiş, bunların 157’si kesin iskân olanlara verilmiş,
geriye kalanın 20’si Balkan Harbi’nden sonra gelenler tarafından, 50’si
gayrimübadiller tarafından, 125’i Vilayât-ı Şarkiyye mültecileri tarafından, 6’sı
resmi daireler tarafından, 42’si memurlar tarafından işgal edilmiş, hanelerin 7’si
kiralık geri kalanı da fuzulî işgal olarak belirlenmiştir. 244 dükkândan 3’ü
gayrimübadiller tarafından işletilmiş, 238’i kiralık kalmış ve bir değirmen de boş
olarak kaydedilmiştir. Kazada iskân olunan mübadillere 1.111 dönüm tarla, 854
dönüm bağ ve 136 dönüm bahçe verilmiştir.
Konya’nın diğer kazalarından olan Ereğli, Kadınhanı ve Ilgın’da iskân ve
emvâl-i metrûke dağıtımı yapılmıştır. Buna göre,682 Ereğli kazasına 8 Eylül 1924
tarihine kadar Kaliminis’ten 67 hâneden 333 nüfus, Girit’ten 16 hâneden 57
nüfus, Kozana’dan 7 hâneden 32 nüfus, Florina’dan 7 hâneden 34 nüfus olmak
üzere 97 hâneden 456 nüfus iskân edilmiştir. Bunlardan Florina’dan gelen 6 hâne
30 nüfus akrabâsının yanına yerleştirilmiş, toplam olarak geriye kalan nüfusa da
hâne ve arazi verilmiştir. Yıl itibariyle kazada mevcut olan emvâl-i metrûkeye
göre 162 hâne ve 325 nüfus iskâna uygun durumda bulunmuştur. Bunlardan 305
nüfus ve 158 hâneye arazi dağıtıma hazır olarak kaydedilmiştir. Kazada 14
682
BCA: 272.11/19.96.11
199
Mağaza, kiralık durumda 36 dükkân, 16.500 dönüm tarla, 26 dönüm bağ
bulunmuştur.
Kadınhanı kazasına da, 11 Nisan 1924 tarihine kadar Kalkış’tan 502 ve
Kozana’dan 87 nüfus olmak üzere 143 hâne gelmiştir. Bunlardan çiftçi, bağcı ve
tütüncü olarak 78 hâne ve 304 nüfus kesin olarak iskân edilmiştir. Vekalet
tarafından inşa edilen 65 iktisadî hânede de 282 nüfusun iskânı planlanmıştır.
Kazada 21 mağaza, 33 dükkân, 3832 dönüm tarla ve 92 dönüm bahçe
bulunmaktadır. Ilgın kazasına 28 Temmuz 1924 tarihine kadar 8 hâne 26 nüfus
Vodina’dan 32 hâne 132 nüfus, Kaliminis’ten 18 hâne 56 nüfus, Karacaova’dan
39 hâne 156 nüfus, Lankaza’dan 3 hâne 11 nüfus, Yenice’den ve 2 hâne 8 nüfus
Drama’dan olmak üzere 103 hânede 392 nüfus iskân edilmiştir. Genel olarak
bunlardan 57 hânede 228 nüfus hâne ve arazi verilerek, 24 hânede 96 nüfusta
sadece hâne verilerek kesin iskân edilmiştir. Kazada mevcut emvâl-i metrûkeye
göre 35 Dükkân, 1 Değirmen, 853 dönüm tarla, 16 dönüm bağ ve 16 dönüm bahçe
bulunmaktadır. 683
1926 yılı itibariyle Konya merkezde 492 hâne mübadil, 62 hâne
gayrimübadil ve 142 hâne Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi, Karaman kazasında 116
hâne mübadil, 75 hâne Vilayât-ı Şarkiyye mültecisinin 15 ailesi birer hânede iskân
edilmiştir. Ereğli kazasında 171 hâne mübadil ve 15 hâne Vilayât-ı Şarkiyye
mültecisi, Akşehir kazasında 350 hâne mübadil ve 100 hâne Vilayât-ı Şarkiyye
mültecisi ve Ilgın kazasında 62 hâne mübadil ve bin Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi
olmak üzere toplam 1.749 mübadil, 62 gayrimübadil ve 333 Vilayât-ı Şarkiyye
mültecisi iskân olunmuştur. 1926 yılında iskân edilen nüfusa Konya merkezde
127 dükkân, 12.260 dönüm tarla, 202 dönüm bağ ve 130 dönüm bahçe,
Karaman’da 131 hâne, 22 dükkân, 5.000 dönüm tarla, Ereğli’de 30 dükkân, 1.291
dönüm tarla, 35 dönüm bağ ve 25 dönüm bahçe, Akşehir kazasında 25 dükkân,
4.000 dönüm tarla, 100 dönüm bağ, 100 dönüm bahçe, Ilgın kazasında 14 dükkân,
bir değirmen, 2.017 dönüm tarla olmak üzere toplam 131 hâne, 218 dükkân, bir
değirmen, 23.568 dönüm tarla, 338 dönüm bağ ve 255 dönüm bahçe verilmiştir.
Konya ve çevresinde yıl itibariyle iskân olunmamak kaydıyla merkezde 150,
683
BCA: 272.11/19.96.11
200
Ereğli’de 32 kişi olmak üzere 182 gayrimübadil ve Karaman’da 60 Ereğli’de 14
ve Ilgın’da 15 kişi olmak üzere 89 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi bulunmaktadır.
1926 yılı itibariyle Ereğli’de 25.000 dönüm tarla tevzî edilmemiş durumdadır.684
Konya vilayetinde mübadele sonucunda 1.021 aile, 4.023 mübadil, 1.021 ev, 156
dükkân, 33.858 dönüm tarla, 32 dönüm bağ ve 492 dönüm bahçe verilmiştir.685
3.2.2.5.2. Aksaray ve Mersin
Konya bölgesi dahilinde değerlendirilen Aksaray ve Mersin’de de en
büyük sorun ev olmuştur. Mübadiller hemen geçici olarak iktisadî hanelere
yerleştirilmişler, tamirleri yapılan Rum ve Ermeni emvâl-i metrûkesine kalıcı
iskânları yapılmıştır. Aksaray’da 22 Eylül 1924 tarihine kadar Kozana, Gesriye,
Karaferye ve Girit muhacirlerinden oluşan 2.680 mübadil yerleştirilmiştir.686
Kozana’dan gelen mübadiller 584 hânede 2.406 nüfustan ibaret olmuş, bu nüfusun
2.328 kişiden oluşan 568 hânesine ev ve arazi verilmiş, 78 nüfustan oluşan 16
hânesine de yalnız ev verilerek iskân edilmiştir. Gesriye’den gelen 261 nüfusluk
52 hâneden oluşan mübadillere ev ve arazi verilerek tamamen iskân edilmiş,
Karaferye’den gelen 10 nüfuslu 3 hâneye ve Girit’ten gelen 3 nüfuslu 1 hâneye de
yalnızca ev verilerek iskânları tamamlanmıştır.
Aynı yıl itibariyle Aksaray’da bulunan Rumlar tarafından boşaltılmış 921
ve Ermeniler tarafından boşaltılmış, 36 olmak üzere toplam 957 hâne iskâna
uygun olarak tespit edilmiştir. Bu hânelerin 640 adeti Girit, Karaferye, Kozana ve
Gesriye’den gelen muhacirlere tahsis edilmiş, kalanlardan 3’ü mübadeleye
gayritâbi muhacirler tarafından, 18’i mülteciler tarafından, 1’i resmi daireler
tarafından, 6’sı zabitân ve memurlar tarafından işgal edilmiş durumdadır. Ayrıca
hânelerden 3’ü ahâli tarafından kiralanmış, 2’si fuzuli meşgul ve kalan 284’ü de
boş hâlde kaydedilmiştir. Ayrıca Aksaray’da tamire muhtaç durumda 79, harap
durumda 48 de hâne bulunmaktadır. skân edilen mübadillere kazada bulunan 167
dükkândan biri verilmiş, kalanı da boş bırakılmıştır. Arazilerden ise 21.143
684
685
686
BCA: 272.12/51.114.8
GERAY, a.g.e., Ek: Tablo 5
BCA: 272.11/19.95.7
201
dönüm arazinin 9.697 dönümü, 2.285 dönüm bağ ile 104 dönüm bahçenin tamamı
mübadillere dağıtılmış, ayrıca 16 mağaza ve bir fabrika boş olarak kaydedilmiştir.
Aksaray kazalarından Arabsun kazasında iskâna müsait bulunan 160
hânenin yanında 4 hâne zâbitler tarafından işgal edilmiş, 106 hâne de yıl itibariyle
boş bulunmuştur. Geriye kalan hânelerden 30’u tamire muhtaç, 100’ü de harap
vaziyette bırakılmıştır. Kazaya gelecek muhacirînin iskânı için 1 mağaza, 66
dükkân, 1 değirmen, 2 okul ile 952 dönüm tarla, 1.286 dönüm bağ ve 111 dönüm
bahçe bulunduğu tespit edilmiş, 106 hâne muhacirînin iskân olunabileceği
bildirilmiştir. Koçhisar kazasına Kozana’dan gelen 30 nüfuslu 4 aile
yerleştirilmiştir. Bunlara kazada bulunan iskân müsait 10 hâneden 4 hâne
verilmiş, kalan hânelerden de 2’si boş, 3’ü zâbitlerce 1’i de resmi dairelerce işgal
edilmiş durumdadır. Ayrıca yine kazada bulunan 3 fabrikadan 1’i, 42 dükkândan
da 3’ü verilmiştir.
Aksaray ve çevresinde 1926 yılı itibariyle687 merkeze bağlı 5 köyde 652
mübadil, 4 gayrimübadil ve 3 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi, Koçhisar kazasında 3
mübadil, 3 gayrimübadil ve 20 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi, Arabsun kazasında
154 mübadil, bir gayrimübadil ve 9 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi iskân edilmiştir.
Gülde köyünde doğudan gelerek yerleşmiş kişilerden 95 hâne çıkarılmış, Arabsun
kazasında iskân ettirilmişlerdir. skân dahilinde merkezde 560 hâne, 10 dükkân, 1
fırın, 13.664 dönüm tarla, 2.250 dönüm bağ ve 691 dönüm bahçe ve 30 dönüm
çayır, Arabsun’da 164 hâne 556 dönüm tarla, 1.256 dönüm bağ ve 143 dönüm
bahçe, Koçhisar kazasında 3 dükkân, 125 dönüm tarla tevzî edilmiştir.
Aksaray ve çevresinde yardıma muhtaç olmadıkları için henüz iskân
edilmemiş olarak merkezde mübadillerden 38 kişi, 24 hâne gayrimübadil, 51 hâne
Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi, Koçhisar’da 201 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi
bulunmaktadır Arabsun kazasında ise 23 hâne ve 10 dükkân tevzi edilmemiştir.
Aksaray valisinin 1927 tarihli raporunda köylerin hâne ve arazileri düzenlenirse
hâlen 20.000 kişilik bir kapasitesinin bulunduğu, muhacirlerin ziraata müsait
dağlar, ormanlık alanlar, yaylalar ve meralık alanlara sevki ile buralarda
687
BCA: 272.12/51.114.8
202
hayvancılık yaparak fenni süthânelerin açılıp işletilebileceği ifade edilmiştir.
Geray’a göre, Aksaray vilayetinde 1.076 aile ve 3.186 mübadil iskân edilmiş, bu
mübadillere 747 ev, 22 dükkân, 13.561 dönüm tarla, 2.178 dönüm bağ ve 2.273
dönüm bahçe verilmiştir.688
skân bölgelerinden olan Mersin’de 1926 yılı itibariyle merkez ve Tarsus
kazası ile birlikte 795 mübadil, 20 gayrimübadil ve 665 Vilayât-ı Şarkiyye
mültecisi iskân edilmiştir. Mübadil muhacirînden bir kısmı ile mültecilerin
çoğunluğu, 10 hâne Kıbrıs, 25 hâne Suriye ve diğer memleketten 6 hâne, mevcut
bulunan 330 hânede sıkışık bir şekilde iskân edilmişlerdir. Bununla birlikte
Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi 5 hânede haklarında iskânları ile ilgili bir komisyon
kararı olmadığından iskelede bulundukları yerde ikâmet ettirilmiştir. Mersin
merkezde 330 hâne, 44 dükkân, 14 depo, 28.079 dönüm tarla, 400 dönüm bahçe
ve 125 dönüm portakallık, Tarsus kazasında 342 hâne, 35 dükkân, 10 mağaza, 3
fırın ile 8.838 dönüm tarla, 1.075 dönüm bağ, 215 dönüm bahçe mübadillere
verilmiştir. Mersinde 20 mübadil ve 53 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi ile Tarsus
kazasında 5 mübadil ve 124 Vilayât-ı Şarkiyye mültecisi iskân edilmemiş, Tarsus
kazasında da 4.793 dönüm tarla yıl itibariyle tevzî olunmamıştır.689 Mübadele
işlemlerinin son bulması itibariyle Mersin dahilinde 803 aile ve 3.091 mübadil
iskân edilerek, bunlara 680 ev, 115 dükkân, 11 arsa, 23.264 dönüm tarla, 1.075
dönüm bağ ve 942 dönüm bahçe verilmiştir.690

KAYNAK: http://www.mediafire.com/?yjvloy1nkym

"Atatürk'ün bize verdiği 85 yıllık arazimize bizi sokmuyorlar"

2010-02-12T21:40:00.000+02:00

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 1924 yılındaki mübadeleyleSelanik'ten getirilerek İstanbul Kemerburgaz'a yerleştirilen ailelere,Atatürk'ün talimatıyla verilen arazilerin "orman" haline getirilmesininmülkiyet ihlali olduğuna karar verdi.

HER ŞEY LOZAN İLE BAŞLADI
Türkiyeile Yunanistan arasında 1923 yılında imzalanan Lozan Antlaşması EkProtokolü ile gerçekleşen nüfus mübadelesi (değişimi); Türkiye'deyaşayan yaklaşık 1 milyon 250 bin Ortodoks Hıristiyan Rum'unYunanistan'a, Yunanistan'da ikamet eden 500 bin Müslüman Türk'ün deTürkiye'ye göç etmesini içeriyordu. Protokole göre ise bu durumdansadece İstanbul, Gökçeada ve Bozcaada'da yaşayan Rumlar ileYunanistan'da oturan Batı Trakya Türkleri muaf tutulacaktı.
Yıllarcaiki ülke arasında çok ağır krizlere yol açan karşılıklı mübadeleninbüyük bölümü, 1923-1924 yılları arasında gerçekleşti, geriye kalan azsayıda göç ise, 1930 İnönü-Venizelos Sözleşmesi'ne dek devam etti.
Anlaşmagereğince, Selanik'te yaşadıkları topraklardan mübadele nedeniyleTürkiye'ye gelen ailelere, oradaki topraklarının karşılığındaKemerburgaz'da 800 dönümlük bağlık ve bostanlık arazi verildi.

BEDELLERİ ÖDENMEDİ
Atatürk'üntalimatıyla iskan tapuları verilen yaklaşık bin aile, bu arazilerüzerinde meyve ve sebze yetiştirdi, hayvancılık yapmaya başladı. AncakAtatürk'ün ölümünün hemen ardından 1938 yılında bu araziler BelgratOrmanı'na dahil edildi, 1950'de ise, Bakanlar Kurulu kararıyla "OrmanKoruma Alanı" kapsamına alındı. Ancak iddiaya göre, ailelere arazilerinkamulaştırma bedeli ise ödenmedi.

'DEVLET ARAZİSİNİ İŞGAL'DEN...
90'lıyıllarda Orman Müdürlüğü tarafından, arazileri ekip biçmeye devam edenve aralarında 95 yaşında bir kadının da bulunduğu yaklaşık 40 kişihakkında, "koruma alanı içindeki devlet arazilerinde tarım faaliyetiniyürüttükleri" gerekçesiyle "işgal" suçundan dava açıldı. İşgal davalarınedeniyle ardı ardına hapis yatmaya başlayan aileler de soluğu Haziran2002'de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) gitmekte buldu. AİHM,2'si dava sonuçlanmadan hayatını kaybeden 15 davacının başvurusu sonucudün verdiği kararla, ailelere tazminat ödenmesinin yolunu açtı.
Yasal düzenlemeyi bekliyor
Ormanarazileriyle ilgili tüm davalar son karar mercii olarak Yargıtay 20.Dairesi'nde görülüyor. Bu davalar ise istisnalar olmak kaydıylaekseriyetle Orman İdaresi'nin lehine sonuçlanıyor. Türkiye, AİHM'debiriken orman davalarını iç hukukta azaltmak için geçen yıl yaptığıyasal düzenlemeler dairenin başvurusuyla Anayasa Mahkemesi'ne taşındı.AİHM, yasal düzenlemelerle ilgili kesin karar verilinceye kadardavalarda sadece ihlal olup olmadığına bakıyor. Her zaman tazminatistemeyen AİHM, bazen davalı ile idarenin anlaşması için kararınıerteleyebiliyor.
Hem malım alındı hem hapse attılar
"Atatürk'ünbize verdiği 85 yıllık arazimize bizi sokmuyorlar. Hem malımı alıyorlarhem hapis yatırıyorlar, dünyanın neresinde görülmüş bu" diyen ÖzkanBölükbaşı, 16 ay Edirne Cezaevi'nde hapis yatmış. Bölükbaşı şimdi,tarlasına yaklaşamıyor bile. Yalçın Bölükbaşı da, 10 yıllık hapisnedeniyle 5 yıl boyunca kaçak yaşamak zorunda kalanlardan.

KAYNAK: http://yenisafak.com.tr/Gundem/?t=12.02.2010&c=1&i=241206

1923 TÜRK MÜBADİLLERİ ÖRNEĞİ-Soyadları Yoluyla Kimliğin Meşrulaştırılması

2010-02-11T20:41:00.001+02:00

1923 Müslüman mübadilleriyle ilgili temel meselelerden biri dinsel aidiyete dayalı kolektifi bir kimlisin bu insan toplulukları için 1923'ten sonra inşa edilen milli bir kimliğe dönüşümüdür. Mülteciler Yunanistan'dan Anadolu'ya geldiklerinde bu dönüşüm epeyce yol almıştı.

Samim AKGÖNÜL

İstanbul - Toplumsal tarih

30 Ocak 2010, Cumartesi

Türkiye'ye gelen Müslümanlar, geniş ölçüde Türklüğün hâkim olduğu bir toplumsal ve psikolojik çevre buldular. Bu ise kendileri için yepyeni bir şeydi. Kendilerine biçilen bu yeni kimliğe uyum göstermeleri oldukça sorunlu oldu. 1934 'teki soyadı kanunuyla birlikte mübadillerin edindikleri soyadları bu zorlu süreci yansıtmaktadır.Mübadil ailelerinin soyadları yerlilere mesaj iletme amacı taşımaktaydı: Sizin kadar Türk'üz, sizin gibi buralıyız, sizin kadar Türklüğe bağlıyız ve en önemlisi, iyi, onurlu, değerli vs. insanlarız.
Müslüman toplumların çoğunda olduğu gibi Osmanlı imparatorluğunda da bireyin kimliklendirilmesi eşmerkezli birkaç daire şeklinde yapılır."Millet" sistemi gereğince, kişi önce bir dini gruba aittir. bu aidiyet, 19. yüzyılın başlarından itibaren etnik ve mezhepsel bir nitelik kazanma eğilimi gösterir. Dolayısıyla birey, bir grubun dışında toplumsal ve hukuki varlığa sahip olamaz.
Osmanlı toplumu, kolektif kimliklendirmeye dayalı bir toplumdur.Fakat bireyi mezhepsel bir şebekeye yerleştirmek onu kimliklendirmeye yetmez (1). Ailevi, mesleki, ideolojik ve/veya coğrafi bir dizi şebeke iç içe geçmiştir. Dolayısıyla, Osmanlı İmparatorluğu'nda bireyin sadece kendi ismi ve babasının ismi ile kimliklendirildiğini söylemek yanlış olur. ışık Tamdoğan'ın çok başarılı biçimde ispat ettiği gibi,17. yüzyılda aşağıdaki şebekelerin bütünü Osmanlı vatandaşının kimliklendirilmesinde devreye giriyordu: (2)
Battal (lakap) Mehmet (isim) Ağa (toplumsal mevki), Serturanlı (coğrafi aidiyet) / Deli (lakap) Hüseyin (baba adı) Ağa (toplumsal mevki) oğlu (ailevi aidiyet) Ahmed (oğlun adı) Ağa (toplumsal mevki),vs.
Cumhuriyet Türkiye'si kendisini geleneksel Osmanlı toplumundan kopmuş ilan etmesine rağmen, bireylerin bu şekilde kimliklendirilmesi Türk toplumunda varlığını inkâr edilemez biçimde sürdürmüştür ve bireylerin adlandırılması sosyal, ailevi, coğrafi, mesleki ve hatta dini aidiyeti hesaba katmaktadır.
Bu makalede özel bir toplumsal tarih ve kendine has bir kadere mahkum olmuş bir grupla ilgileneceğiz: 1923 ila 1930 yılları arasında kıt'a Yunanistan'ını ya da Ege adalarını terk eden ve Türkiye'nin hemen bütün batı, kuzey ve güney bölgelerinde iskân edilen Müslüman/Türk mübadilleri. Bu incelemenin özelliği, hem hukuki hem de toplumsal sonuçları beraberinde getiren iki olayın kesişim noktasında yer almasından kaynaklanmaktadır: Söz konusu olan, 1923 mecburi mübadelesi ve 1934 tarihli Soyadı Kanunu'dur. Bu makalenin ilk iki bölümü, bu iki olgunun sunumuna ayrılacaktır. Ardından, birden çok soyadı numunesi esas alınarak, soyadı seçimi mekanizmalarını ve mübadillerin durumunun özgün yanlarını göstermek gerekecek.
1923 Müslüman mübadillerine ilişkin temel ve netameli meselelerden biri, dinsel (Müslüman) aidiyete dayalı kolektif bir kimliğin, bu insan toplulukları için ancak 1923'ten sonra inşa edilen milli birkimliğe dönüşümüdür. Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı Devleti'nin yerine geçtiği anda Anadolu'da bulunan diğer Müslüman ahalinin de aynı kimlik dönüşümünü yaşadığı da doğrudur, ama bu dönüşüm aynı hızla ve aynı şekilde gerçekleşmemiştir. Mülteciler Yunanistan'dan Anadolu'ya geldiklerinde bu dönüşüm epeyce yol almıştı. Dolayısıyla, Türkiye'ye gelen Yunanistanlı Müslümanlar, geniş ölçüde Türklüğün hâkim olduğu bir toplumsal ve psikolojik çevre buldular. Bu ise kendileri için yepyeni bir şeydi. Bu şartlar altında, kendilerine biçilen bu yeni kimliğe uyum göstermeleri daha şiddetli oldu.(3)
Özellikle Yunanistanlı Müslüman mübadiller bakımından, kimlik kayması kavramı kimlik değişiminden daha isabetli olacaktır. Gerçekten de ikinci kavram, soylarını devam ettirenler dahil olmak üzere"muhacirler bakımından pek söz konusu edilemeyecek olan kesilme ya da kopma anlamını içermektedir. Zaten bu ahali imparatorluğun Avrupa topraklarında ya da birbirini izleyen genişlemeleri takiben Yunanistan sınırları içinde yaşarken bile bir ötekilik hissi mevcuttu. Bu kişilerin Yunan kimliğine sahip oldukları ve mübadeleden sonra bunu Türk kimliğiyle değiş tokuş ettikleri söylenemez. Şüphesiz,Yunanistanlı Türklerin bugünkü Trakyalı Türklere göre daha belirsiz bir Türk kimlikleri vardı, fakat bunların Türk kimliği olmadığı hiçbir şekilde söylenemez; işte bu yüzden de "kimlik değişimi" terimi yerine"kimlik kayması" terimini tercih ediyoruz.

1934 Kanunu: Aidiyetler ve Kopmalar

1923 ila 1936 yılları arasında, Türkiye'yi her ne pahasına olursa olsun Batı Avrupa devletleri seviyesine yükseltmeyi hedefleyen Kemalistlerin ivmesiyle genç cumhuriyet, bütünsel bir hukuki yeniden yapılanma geçirir. Halk nezdinde gerçek bir tartışma ve tabandan gelen bir talep olmaksızın, reformların kelimenin tam anlamıyla yukarıdan dayatıldığı Jakoben bir devrim söz konusudur. Bu reformlar arasında,aile isimlerine ilişkin 1934 reformu önemli bir yer tutar.(4) Zira yeni bir toplum için, en azından Osmanlı toplumundan olabildiğince kopmuş bir toplum için yeni bir soyağacı yaratma söz konusuydu. Aynı kelimeden türetilen "soydaş" teriminin, tam anlamıyla, aynı aileden veaynı ırktan olan, her halükârda aynı ataya sahip olan kişileri ifade ettiğini gözlemlemek ilgi çekicidir. Bir dilbilimciye göre, Arapça kökenli olan bu kelime günümüzde "akraba" terimiyle eşdeğerdir.(5)Oysa bu terim geniş aileye, "sülale'ye yatay aidiyet anlamını ve aile ağacına dikey aidiyet anlamını içerir; "soy sop", Türkçe "sök" ya da"söyek" teriminin tekrarından başka bir şey değildir.
Dolayısıyla yeni soyadı kanunu ikili bir aidiyet anlamı taşımaktadır. Yaşayan ama coğrafi açıdan dağılmış geniş aileye aidiyet ve aynı zamanda tarihteki soy ağacına aidiyet. Türkler bakımından ikinci görünüm özellikli görünmektedir, zira 1934 yılında her ailereisi az ya da çok bilinçli olarak bir soyadı seçme kararı almış ve bu soyadı çevredekilere bir mesaj niteliği taşımıştır. Dahası,cumhuriyetin kuruluşu Anadolu Türklerinin tarihinde bir kopma oluşturduğu için, bu kopma soyadlarının seçimine de yansımaktadır."Yeni Türkler", soyadları yoluyla kendilerini başka Türklere karşıbelli bir biçimde temsil etmekte ve belli bir aidiyet konusunda kendikendilerini ikna etmektedirler. Başka bir deyişle, 1934 sonrasındaki soyadlarının her biri hem gösteren, hem gizleyen maskelerdir.(6)
Bir bakıma, Nicole Lapierre'in şu tespiti tersine dönmüştür: "Uzun lafın kısası, soyadı, insanın kimden doğduğunu ve nereden geldiğini söyler ve ilke olarak hiçbir kaçış yolu bırakmaksızın, bir yer tayin eder. "(7) Belirtilen durumda ise, ismin kendisi bir kaçış yoludur.Soyadı, hem kadük sayılan geçmişi görmezden gelmek için bir kaçış yoludur, hem de ulusal türdeşlik ilkesini seçen başka ulusların durumunda olduğu gibi, bir ulus inşası yöntemidir.(8)
Kanunun kabulünden 18 yıl sonra yapılmış bir incelemede, Türklerin sadece yüzde 11,2'sinin kanundan önce de taşımakta oldukları bir aile ismini soyadı olarak seçtikleri tespit edilmiştir. Türklerin yüzde 44,2gibi önemli bir kısmı kanundan önce de bir aile ismine sahipken yeni bir soyadı seçmişler (9) yüzde 10,5'iyse önceki aile isimlerini kısaltmayı ya da biraz değiştirmeyi tercih etmişlerdir. Nihayet Türklerin yüzde 34,2'sinin 1934'ten önce hiçbir aile ismi bulunmamaktaydı.(10)
Türkiye örneğinde yukarıdaki kanunun hedeflediği ulusal birleşme ve toplumsal modernleşmeyle ilgili olarak birden çok soruna işaret etmek gerekir. Bir yandan, seçim hakkı aile reislerine tanınmış olduğu için aynı geniş aile içinde birden çok erkek farklı soyadları alabilmiş; bu ise aynı aile içinde kimliklenmenin parçalara ayrılmasına yol açmıştır.(11) Şüphesiz, Cem Behar'ın (12) çalışmaları bize, 19 ila 20.yüzyıllardaki Türk toplumunun 20. yüzyıl sonundaki ebeveyn ve çocuklardan oluşan Batılı çekirdek aile modelinden uzak olduğunu açıkça göstermektedir. Böylece, ailelerin büyük çoğunluğunda, ailenin bileşenlerinin bütününce sayılan bir reis, seçtiği soyadını bütün geniş aileye dayatabiliyordu. Bununla beraber, birbirini izleyen savaşların1934 yılı bakımından hâlâ yakın geçmişte yer aldığını ve ailelerin coğrafi olarak dağınık ve bazen iletişimsiz halde olduklarını göz ardı etmemek gerekir. Dolayısıyla kanun ulusal birliği hedeflemekle beraber bazı durumlarda ailenin parçalanmasına da yol açabiliyordu.
Bozulan coğrafi aidiyetlerle beraber, belli bir toprak parçası üzerinde "geçmişin karanlıklarından beri" yerleşik bir aile ağacına bağlı dikey aidiyetler de bozulmaktaydı. 1920'li ve 1930'lu yılların Türk halkı, gayrimüslim unsurları koparılmış (1915, 1923, ...) bir yerli Anadolu halkına iyi kötü eklemlenmiş Balkan ve Yunanistan muhacirleri ile Kafkas muhacirlerinden oluşuyordu. Bu şartlar altında,soyadlarının gerçek coğrafya ve soyağacı aidiyetlerini yansıtmayıp yeni topraklar üzerindeki varlıklarını meşru kılma mesajlarına dönüşmesi olağan dışı değildir.
Bununla beraber, kanunun birkaç vesileyle ima ettiği gibi,soyadlarının seçiminde "aile reislerinin" sahip oldukları serbest iradeyi fazla abartmamak gerekir. 1945 nüfus sayımının gösterdiği gibi Türklerin sadece yüzde 24%'ü okuma yazma biliyordu (13) ve çoğunluk hâlâ pusulayı şaşırmış haldeydi. Bütün tanıklıklar,soyadlarını kaydetmekle görevli memurun oynadığı rolü vurgulamaktadır:Memur, elindeki soyadı dağarcığından öneriler getirir, reddeder,tavsiyelerde bulunur ve yaptığı imla yanlışları bazen nesilden nesle intikal eder, vs. Son derece sık rastlanan adaşlıklar, memurların eline tutuşturulan bu dağarcıklardan kaynaklanmaktadır.
Yakın tarihli istatistikler, çağımız Türkiye'sinde en sık rastlanan beş soyadının, tabiatın simgelediği soyut ve olumlu niteliklere gönderme yaptığına işaret etmektedirler.(14) Bunlar: Yılmaz, Kaya,Demir, Şahin ve Çelik'tir.
Gerçekten de, soyadı seçimini hızlandırmak için Türk soyadları listeleri hazırlanmıştı ve bazı milletvekilleri, saf Türk soyadları üzerinde özellikle ısrar etmişlerdi.(15)
Aynı memurların rolü, 3. madde bakımından da göze çarpmaktadır.Seçilen soyadının iğrenç ya da gülünç olup olmadığına karar verenlerde onlardır. "Yabancı ırk ve milletler"e gönderme yapan soyadlarını yasakladığı için bu madde başka bir öneme de sahiptir. Gayrimüslim azınlıklar muaf tutulmakla beraber (16) Araplık ya da İslama gönderme yapan soyadları ilke olarak yasaklanmıştır. Toplum-dilbilimciler, Arapçadan ve Kuran'dan alıntılara sıklıkla rastlanan isimlere oranla soyadlarında Türkçenin fazlasıyla baskın geldiğini gözlemlemişlerdir.(17)

MUKAYESELİ ARAŞTIRMA: SADAKAT TEMİNATLARI, KENDİNİ AYIRT ETME İŞARETLERİ

Bu makalenin çıkış noktası, azınlıkların davranışlarını gözlemlerken beliren bir sezgiyi teyit etmektir. Kendilerini azınlık konumunda sayan gruplar gerek asimile ve tehdit ettiği varsayılan çoğunluk karşısında grubun özelliğini korumak için, gerekse aynı çoğunluğa grubun "ayniyetini" ispat etmek için esasen iki kimlik dayanağı kullanırlar. Bunlar, dil ve dindir. Toplum, hem çoğunluktan hem de azınlık grubundan kaynaklanan bir sadakat teminatı talepleri demetine göre örgütlenmiştir. Birey, hem özerkliğini korumak hem de aidiyetini kanıtlamak için ispat araçlarını kullanarak, daimi bir kimlik inşası içinde bu taleplerle oynamak durumundadır.(18)
1923 mübadilleri bakımından özel bir konumlanma ile karşı karşıyayız. Geldikleri yere göre farklı özellikler gösteren ve Türk sayıldıkları için mübadele edilerek Türkiye'ye yerleştirilen kişilerden oluşan bir grup söz konusudur. Grubun Türklüğü, özellikle Türkçeyi iyi bilmemeleri sebebiyle yerliler tarafından tartışma konusu edilmiştir. Dolayısıyla, bu kişilerin çoğu, artık yabancı unsurlar olarak görülmemek için Türklüğe aidiyet delilleri göstermek zorunda kalmışlardır. Kendini tam ve meşru bir biçimde Türk sayan, ama coğrafi kökeni sebebiyle bu niteliği inkâra uğrayan birey, buna tepki olarak psiko-sosyologların "tanıma uyumsuzluğu" (dissonance cognitive)şeklinde adlandırdıkları durumla ilişkilendirilebilecek acılı bir çatlama duygusuna kapılabilir. Burada kastedilen tanımanın (ya da bizi ilgilendiren örnekte tanınmanın) iki unsuru arasındaki uyumsuzluk olup,bunlardan biri diğerinin inkârı sonucuna götürmektedir.(19)Muhacirleri "Türk" varsayarak içine alan toplumun, onların dini ve dilsel kimliğini anlayamaması söz konusudur. Nasıl sadakat teminatı verme yöntemlerinden biri dindarlığın giderek artan bir dışavurumu olduysa, bir diğeri de 1934 kanunu tarafından, soyadlarının seçimi yoluyla sunulmuştur. Zira söz konusu olan, iradi bir işlemdir ve dolayısıyla, bir anlamda kendi kimliğinin seçimidir!
Bu sezginin gerçeği yansıttığını ispat etmek için karşılaştırmalı ve rakamlara dayalı bir inceleme yapıtık. Başlangıçta, mübadillerin soyadı seçimindeki eğilimlerini rakamlarla yansıtabilecek anlamlı bir soyadları külliyatına ulaşmak gerekti. Birkaç görüşme ve araştırma yürüttükten sonra, Lozan Mübadilleri Vakfı'nın 608 soyadından oluşan üyelerinin listesini seçtik. Bu hususta tamamen emin olunamamakla beraber, bu isimlerin tamamının mübadil ailelerine ait olduğuvarsayımından hareket edilmektedir. Bu listede yer alan isimlerin bazılarının 1923 mübadili olmayıp entelektüel merak, bilimsel ilgi yada kişisel yakınlık sebebiyle gruba üye olmaları pekâlâ mümkündür.Fakat incelenen listenin bu istisnalardan etkilenmeyecek kadar geniş olduğu kanaatindeyiz. Ardından, 1923 mübadillerinin soyadı seçiminde belli özellikler gösterdiklerini ispat etmek üzere Türk halkının bütününü temsil edebilecek bir liste bulmak gerekmiştir. Farklı boyuttaki iki listeyi tercih ettik. İlk olarak, soyadlarının sadece dilbilimsel cepheleri üzerinde inceleme yapan bir dilbilim öğrencisi tarafından tespit edilen Ankara'nın bir mahallesinin soyadı listesini alarak 131 soyadı içeren bir listeye ulaşacak şekilde tamamladık.(20)
Dilbilimsel cephelerini bir kenara atarak, bu listenin türdeş olduğuna ve özellikle yüksek miktarda mübadil içermediğine kanaat getirdik, zira böyle bir durum mukayeseyi bozabilirdi. Bu iki manzumenin ne nitelik ne de nicelik bakımından tamamen kıyaslanabilir olmadığını gözlemleyerek, mukayeseyi, Türk halkının bütününü temsil edici sayılabilecek bir isimler numunesi ile genişlettik: 2006'daTürkiye Büyük Millet Meclisi'nde görev yapan 546 milletvekilinin aile isimleri söz konusuydu ve bu vekiller, ülkenin idari bölgelerinin her yerinden, orantısal olarak seçilmişlerdi. Bu 546 soyadı arasında, seçim çevresine göre mübadil asıllıların bulunması son derece muhtemeldir.Fakat ideal-tipik bir yaklaşım çerçevesinde, buradaki mübadil oranının,mübadil ailelerinin Türk halkının bütünüyle oranına eşit olduğunu varsayıyoruz.
Kıyaslanacak listeler seçildikten sonra, bu soyadlarını dilbilimsel ya da coğrafi niteliklerine göre değil, onlara bir anlam yükleyerek sınıflandırmak gerekti. Burada da, aile reisi olan karar vericinin,anlamı benimsediği ve bu soyadını seçerken iradi bir işlem yaptığı yönündeki ideal-tipik varsayımdan hareket ediyoruz. Yukarıda, bu serbest irade hakkındaki çekincelerimizi ifade etmek ve memurun rolünü ve önceden hazırlanmış soyadı listelerinin varlığını vurgulamakla beraber, bu etmenlerin nüfusun bütünü için geçerli olması sebebiyle, mukayese üzerinde zararlı etki doğurmadığı kanaatindeyiz.
Birden çok incelemede muhtelif sınıflandırma türleri zaten mevcuttur.
Örneğin, Türk soyadı sistemini incelemiş olan Robert Spencer 5 farklı sınıfı ayırt etmektedir.(21)
a) Bir meslekle ilgili olan ve özellikle -ci sonekiyle biten soyadları (Demirci, Arabacı, vs.)(22)
b) Yer adlarıyla ilgili olan ve özellikle -li sonekiyle biten soyadları (İzmirli, Egeli, vs.)
c) Tarihi şahsiyetlerle ve kahramanlarla ilgili olan ve özellikle Orta Asya Türklüğüne gönderme yapan soyadları
d) Nesne isimleri içeren soyadları (Taş, Duman, vs.)
e) Şiirsel soyadları (Deligönül, Esen-yel, vs.)
Bu sınıflandırma bize eksik gibi görünüyor, zira bir yandan dikey aidiyeti (-oğlu sonekiyle biten soyadları) dışlamaktadır ve diğer yandan, kanaatimizce, gerçek anlamda bir ulus inşası döneminin söz konusu olduğu 1934'ün konumlanması nedeniyle Türk ulusuna gönderme yapan soyadları ayrı bir sınıf oluşturmalıdır.
Çelik'in yaptığı sınıflandırma itiraza yer bırakmayacak şekilde daha tamdır. Yazar, 9 kategori ayırt ediyor:(23)
a) Meslekle ilgili soyadları
b) Yer isimleriyle ilgili soyadları
c) Tabiatla ilgili soyadları
d) Rakam ve renklerle ilgili soyadları (24)
e) Tarihi kahramanlarla ilgili soyadları
f) Türk terimini ya da türevlerini içeren soyadları
h) " Yabancı" kökenli soyadları
i) Nazara karşı büyü içeren soyadları
İncelememize özgü olarak, başlangıçtaki hipotezi ispat etmeyi hedefleyen bir sınıflandırma oluşturduk: Mübadiller, artık "yabancı"olan coğrafi kökenlerine ve Türkçede zayıf oluşlarına rağmen,yerlilere onlar kadar Türk olduklarını ispat etmek ihtiyacı içindeydiler. Bizim sınıflandırmamız da, hiçbir kategori altında sınıflandırılamayan soyadlarını toplayan "diğer" kategorisinin de eklendiği 9 kategori içeriyor. Bu son "diğer" kategorisine giren soyadlarının oranının her üç listede de hemen hemen eşit olması,mukayesenin anlamlılığını ve yapılabilirliğini gösteriyor. Aynı soyadının iki ya da üç kategorinin özelliklerini bir araya getirmesi halinde, iletilen mesaj bakımından en fazla önem taşıyan kategori altında sınıflandırdık.
Örneğin "İzmirlioğlu" gibi hem dikey aidiyeti (oğlu) hem de coğrafi aidiyeti (-li) buluşturan bir soyadı, yer isimleriyle ilgili soyadları arasında sınırlandırılacaktır, zira bu coğrafi aidiyet, üçüncü kişilerin gözünde soy ağacına göre çok daha fazla anlam barındırmaktadır.
Bu incelemede mukayese amacıyla seçilen kategoriler şunlardır:
a) Dikey aidiyete işaret eden ve çoğunlukla -oğlu ya da -gil(çoğulun yerine geçer ve bir aileye aidiyeti bildirir) sonekleriyle üretilen soyadları (Ramazanoğlu, Remzigil...)
b) Soyadını seçen bireyin ya da soyun kurucusu sayılan atalarından birinin mesleğini bildiren soyadları (Marangoz, Çiftçi, ...). Meslek isminin sonuna -oğlu sonekinin eklenmesi mümkündür. Bu durumda soyadı yine de bu kategoride sınıflandırılmıştır, zira mesaj daha kuvvetlidir.
c) Olumlu ve çoğu zaman soyut değerler içeren soyadları. Yakın çevre için kuvvetli bir mesaj taşıyan ve söz konusu soyadını taşıyan bireyin iyi, güçlü, adil vs. bir kişi olduğunu gösteren soyadları söz konusudur (Dürüst, Güçlü, vs.) d) Türk ulusuna gönderme yapan soyadları-. Ya "Türk" terimini veya türevlerini ya da ulusa göndermeyapan kelimeleri (Bayrak) içeren soyadları söz konusudur. Aidiyetiispat etmek için çoğu zaman "Türk" nitelemesine Öz ya da Asil gibisıfatlar eklenir.
d) Türk ulusuna gönderme yapan soyadları: Ya "Türk" terimini ya da türevlerini yada ulusa gönderme yapan kelimeleri (bayrak) içeren soyadları söz konusudur. Aidiyeti ispat etmek için çoğu zaman Türk nitelemesine " Öz" ya da "Asil" gibi sıfatlar eklenir.
e) Fiziksel tasvir içeren ya da görüntüyle ilişkili soyadları: Bunlar çoğu zaman, aynı ismi taşıyan kişilerden ayırt etmek için aile ağacının kurucusuna atfedilen lakabı devam ettiren soyadlarıdır.Karakaş, Sarışın, vs. gibi. Bu tasvire -oğlu sonekinin eklendiğine de tesadüf edilmektedir: Uzunoğlu. Bu halde soyadı esas mesaj kategorisinde, yani fiziksel tasvire ilişkin olanda sınıflandırılmıştır.
f) Hayvanlara gönderme yapan soyadları-. Orta Asya geleneğine uygun olarak, soyun çoğu zaman vahşi bir hayvanla özdeşleştirilmesi Türklerde son derece yaygındır. Kuvvet ve cesareti kişileştiren hayvanlar daha makbuldür: Aslan, Kartal, Şahin vs.(25)
g) Gökyüzüyle ya da atmosferik olaylarla ilişkili soyadları: Burada da, gökyüzünün gözlemlenmesinden kaynaklanan, İslam öncesi bir gelenek söz konusudur. Bu isimlerin 1934 kanunundan önce kullanılmış olması muhtemeldir. Bulut, Yıldız, Güneş, vs.
h) Tabiat ve jeolojiye gönderme yapan soyadları-. Yine İslam öncesi ve bazen animist bir gelenekten kaynaklanan kaya, maden ve değerli taş isimleri Türklerde oldukça yaygındır.(26)
i) Nihayet, soyadlarının yüzde 17-18'ini kapsayan ve sınıflandırılması sakıncalı olabilecek "diğerleri" kategorisi.
Yukarıdaki karşılaştırmalı tablo şüpheye pek yer bırakmamaktadır.1923 mübadilleri, soyadlarının seçimi sırasında, 1934'teki Türk halkının bütününe göre değişik bir davranış biçimi benimsemişlerdir.Şüphesiz, yapılan sayısal bir karşılaştırmadır ve içerik üzerine yapılacak bir incelemeyle güçlendirilmelidir. Her ismin arkasında,aile reisinin tercihini açıklayabilecek kendine özgü bir tarih vardır.Gene de, Ankara'nın küçük bir mahallesinden gelen soyadları ile seçim bölgeleri vasıtasıyla bütün Türkiye topraklarına uzanan soyadları arasındaki oran benzerliği, Türk halkının soyadı seçimi konusundaki genel eğiliminin ana hatlarını çizmeye imkân tanımaktadır. Mübadil ailelerinin soyadlarının diğer iki gruptan bu kadar farklı oluşu,yerlilere mesaj iletme iradesini sergilemektedir: Sizin kadar Türk'üz,sizin gibi buralıyız, sizin kadar Türklüğe bağlıyız ve en önemlisi,iyi, onurlu, değerli vs. insanlarız.
Zira göze derhal çarpan, değerlerin ve olumlu niteliklerin teyit edilişi yönündeki bariz tercihtir (diğer iki grupta yüzde 22'lik bir orana mukabil, mübadil soyadlarında yaklaşık yüzde 32). Aynı şekilde,gerçek Türk olmamakla suçlanan mübadiller, vatana ve ulusa bağlılıklarını teyit etme ihtiyacını yerlilerden daha fazla hissetmektedirler (diğer iki gruptaki yüzde 6-7'lik orana mukabil muadillerde yüzde 11). Aksi istikametten bakıldığında, dikey (-oğlu) ve yer isimlerine ilişkin aidiyeti gösteren soyadları, yerli halkın yabancı saydığı bu kökeni gizlemek isterlermiş gibi, mübadillerde özellikle nadirdir.

Sonuç

Türklerde soyadı seçimi, 1920 ve 1930'lu yıllardaki politikaların hemen bütünü için geçerli olduğu gibi, temel hedefi türdeş, sınıfsız ve yabancı ulussuz bir Türk ulusunun inşası olan birden çok sürecin kesişiminin ürünüdür. Dolayısıyla, soyadı kullanımı yakın tarihli bir olgudur ve yaşadığımız 21. yüzyılın başlarında hâlâ gelenekleşememiştir. Soyadları Almanya'da 12. yüzyıldan beri kullanılmaktadır. Alman toplumunda özellikle şehir merkezlerinde görev ve mesleklerin paylaşımı söz konusudur (Müller, Schmidt, Maier,Schneider, Fischer, vs).(27) Arap dünyasında, iktisadi hayattaki aynı tür paylaşım soyadlarına yansımaktadır: el-Haddâd (demirci), el-Hallâk (berber), el-Neccâr (dülger), el-Baytâr (veteriner) gibi soyadları,bireyin ve ailenin idari hiyerarşideki mevkiini gösteren soyadları ile beraber var olmaktadır.(28) Fransa'da da mesleklerin yanı sıra yer isimleri ve toplumda ya da asalet sınıfındaki mevkiye ilişkin soyadlarının beraberce var olduğu bir konumlanma söz konusudur.(29)
Bu örneklerle kıyaslandığında, Türkiye örneği gecikmesiyle kendini belli etmektedir. 1934 kanunundan önce birey, adaşlarından, ya geniş ailesinin ismiyle, ya fiziksel özelliğiyle, ya ikamet ettiği veya kökeninin bulunduğu yerle, ya da yetenekleriyle ayırt edilmekteydi.Oysa kanundan sonra bile soyadı hiçbir zaman sıklıkla kullanılmamıştır.Günümüzde bile, kırsal kesimde bireylerin komşularının, dostlarının,uzun süreli meslektaşlarının soyadlarını bilmesi nadirdir.(30) Buna mukabil, isme ya muhatabın yaşına göre bir akrabalık teriminin ya da erkekler için "bey" ve kadınlar için "hanım" teriminin eşlik etmesi âdettendir. Aynı yaş döneminden olmayan bir kişi için sadece ismin kullanılması son derece nadirdir ve çoğu zaman kabalık sayılır.Böylece, samimi ilişkilerde daha yaşlı kadınlar için "teyze", daha ileri yaşta genç kızlar için "abla", daha yaşlı erkekler için "amca" ve daha ileri yaştaki genç erkekler için "ağabey" veya basitleştirilmiş biçimi olan "abi", isme eşlik eder. Buna mukabil, daha yaşlı bir kişinin kendinden genç bir kişiye hitap ederken sadece ismini kullanması caizdir. Resmi ilişkilerde ismin arkasından, cinsiyete göre"bey" veya "hanım" gelir. İlginç olarak, 1930'ların ve 1940'larınyüzeysel Batılılaşma döneminde mösyöye tekabül eden "bay" ve madam'a tekabül eden "bayan" unvanları ortaya çıkmış, soyadından öncekullanılmıştı, fakat bu uygulama yerel üretimli filmlerden öteyegitmemiş ve asla yaygın uygulamaya konu olmamıştır. Başka bir deyişle,bir soyadı sahibi olmak, günümüzde bile ancak resmi belgelerde işeyarar. Uzun lafın kısası, mübadillerin soyadı seçme yoluylailettikleri mesajlar, başarısızlığa mahkûmdu. Yabancılıklarınınsilinmesi için bir nesil gerekti.(SA/EÖ/EÜ)

* Samim Akgönül'ün toplumsal Tarih dergisinin Ekim 2009 sayısında yer alan ve Emre Öktem'in çevirdiği yazısını alıntıladık.
__________________________________________________________________________
1 Bkz. Bott Elizabeth, Family and Sociat Netmork, London: Tavistock, 1971.
2 Tamdoğan-Abel Işık, "Individus et pouvoirs dans une ville ottomaneau ı8e siecle" in Anastassiadou Meropi, Heyberger Bernard (ed.),Figureö anonyme&, ftigureö d'elite: pourune anatomie de l'Homoottomanicui, İstanbul: Isis, 1999, s. 9.
3 Bu konuda bkz. Levvis Bernard, The Muttlpte IdenUtieö of the Middle Caöt, New York: Schocken Books, 1999, s. 10-12.
4 Kanunun kabulünden önceki tartışmalar İçin bkz. Tör Nükhet, "SizKimlerdensiniz veya Soyadlanmızın hikayesi" Türk Dili, 616, Nisan 2003,s. 399-407. Ayrıca bkz. Emiroğlu, Kudret, Suavi Aydın, AntropolojiSözlüğü, Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2003, s. 11.
5 Li Yong-Song, Türk Dillerinde Akrabalık Adları, İstanbul: Simurg, 1999, s. 49.
6 Desanti Dominique, "Masquer son nom" İn Corp& ecrit, 8, 1983, s. 95-97.
7 Lapierre Nicole, Changer de nom, Paris: Stock, 1995. s-13.
8 Gonon Anne, "Noms et changements de noms. Un aspect de laconstruction institutionnelle de l'identite japonaise {1868-1945)" inGenet>et>, 13, Eylül 1993, s. 54-75.
9 "İsim değişimi, bir geçiş ayininin varlığına İşaret eder. Budeğişim, kabaca, kişinin kendisini kişi olarak temsil ettiğinidüşündüğü ismin türüne sahip olmak istediği ve eski isminin temsilettiği türe artık mensup olmak istemediği anlamına gelir." StraussAnselm, Miroin et Maique&. Une introduction âl'interactionni&me, Paris: Metailie, 1992, s. 18.
10 İncelemeyi Sait Güran yürütmüştür; aktaran: Ömür Faik, Cinevergleichende Studie über die Namengebung und Per&onennamen imDeutichen und İm Türki&chen. Liâam ü&tü tezi, Ankara: Hacettepe üniversitesi, '995. 9'-
11 Fındıkoğlu Ziyaeddin Fahri, İçtimaiyat, Hukuk So&yoloji6i, c.3., İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1958, s.312-315.
12 Bkz. Duben Alan, Behar Cem, İ&tanbul Houieholdâ: Marriage,Family and Fertility, 1880-1340. Cambridge: Cambridge University Press,1991.
13 Dündar Fuat, Türkiye Nü$u& Sayımlarında Azınlıklar, istanbul: Doz, 1999, s. 184
14 http://www.nvi.gov. tr/n(Ana_Sayfa_Isim_ Istatistikleri_Sun.html
15 Çelik Celalettin, Uim kültürü ve din, İstanbul: Çizgi, 2005, s. 106.
16 1930'ların Türkleştirme ortamında, özellikle kendi kendiniasimile etme yönünde bir yaklaşım benimseyen Yahudi cemaatine mensup pek çok gayrimüslim, Türkçe ya da Türkçedekİ gibi telaffuz edilen soyadları seçmişlerdir. Özellikle dil açısından türdeşleştirmenin damgasını vurduğu bu yıllarda "Vatandaş Türkçe Konuş" kampanyaları birbirini İzlemektedir. Yahudi cemaatinin Türkleştirici yaklaşımı hakkında bkz. Bali Rifat, Cumhuriyet yutarında Türkiye yahudileri. Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945), İstanbul: İletişim, 1999; Rumcemaatinin tavrı hakkında bkz. Akgönül Samim, "Les Grecs d'İstanbuldans les annees 1930" in Aekrio Kevtgou MlHpaGlOTLttÖJV Ijtouöüjv, 14,2004, s. 203-278.
17 Çelik, age, s. 229 ve devamı.
18 Akgönül Samim, "Religions minoritaires entre ossification et dynamisme", yayınlanma safhasındadır.
19 Bkz. Poitou jean-Pierre (ed.), La di&&onance cognitive, Paris: Armand Colin, 1974.
20 Duman Derya, 2004 "A Characterîsation of Turkish Name Inventory"in International Journal ofr Sociolingulitia: Sociolingui&ticâ inTurkey, 165, 2004, s. 155-177.
21 Aktaran Çelik, age,, s. 111-112.
22 Gerhard Kos Almanya'daki soyadları üzerineyaptığı araştırmasında bu ülkedeki en yaygın 48 soyadından 2g'ununmeslek işaret ettiğini bulmuştur. Kos Gerhard Namen^or&chung: CineCintjührung in die Onoma&tik, Tübingen: Max Niemeyer Verlag, 2002,s. 37.
23 Çelik, age. s. 113.
24 Türk soyadları arasında renklerin özel bir yeri vardır. Bunların,ifade ettikleri renklerden başka sembolik anlamları da olduğu vesıklıkla takma İsim ya da lakap olarak kullanıldıkları gayet iyibilinir. Bu bağlamda kara, çok esmer bir kişiyi olabileceği gibi kötübir kişiyi de kastetebilir. Aksine, ak, beyaz tenin dışında, iyiniyetli bir kişiyi kasteder, "gök" gibi bir terimde mavi renk ululuğu, büyüklüğü de ifade edebilir. Diğer yandan renkler, temel yönleri deifade ederler. Genellikle kara'ya kuzey yönü izafe edilir (Karadeniz),aka ise güney (Akdeniz), al ya da kızıl'a batı ve gök'e doğu anlamıyüklenir, bkz. Karadoğan Ahmet, "Türk ad biliminde Renk Kültü" in MitliFolklor, 16/62, s. 89-
99. Ürettiğimiz sınıflandırmada, renklerdentüretilmiş soyadlarını ayrı bir kategori olarak kullanmadık zira buradasoyadının merkezi mesajının söz konusu olmadığını düşündük.
25 Aras'a göre Türklerdeki animist ve totemci gelenekler, yırtıcı vevahşi hayvan isimleriyle varlığını sürdürmektedir. Aras Özgü, "AdKoyma" in t dam An&iklopediâi, c. 1, 1998, s. 332-333.
26 Sümer'e göre bunlar, Oğuzlardaki başlıca adlandırma kaynağıdır.Sümer Faruk, Omuzlar, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları VakfıYayınları, 1992, s. 283.
27 Kos, age, s. 37.
28 Câbir Nedâ El-Hüseynî, "İnsan İsimleri hakkında bir araştırma" inSÜ İlahiyat Faküitedi Dergiâi, 18, 2004, s. 201-206 aktaran: Çelik,age, s. 110.
29 Bkz. Lefebvre-Teillard Anne, Le nom. Droit et hi&toire, Paris: PUF, 1990.
30 Delaney Carol, Tohum ve Toprak, İstanbul: İletişim, 20oı, s. 202.

KAYNAK: http://www.bianet.org/biamag/toplum/119749-soyadlari-yoluyla-kimligin-mesrulastirilmasi

Bir Mübadele Köyünün Kuruluş Hikâyesi

2010-02-09T10:02:00.008+02:00

Volkan ŞENEL - Tarihçi

Lozan Barış Antlaşması ve Mübadele

I. Dünya Savaşı'ndan zaferle çıkan ABD, İngiltere, Fransa ve İtalya, savaşta yenilen Almanya'ya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'na ve Osmanlı Devleti'ne ağır koşullar içeren barış antlaşmaları önermişlerdi. Yenik devletlerden ilk ikisi 1919'da bu antlaşmaları imzalamak zorunda kalmış, Osmanlı Devleti de 1920'de Sevr Antlaşması'na boyun eğmişti. Ama Sevr antlaşmasının öngördüğü düzen Kurtuluş Savaşı'yla altüst oldu ve Anadolu'da güçlü bir Türk devleti doğdu.
Bu değişen koşullar karşısında galip devletler(1) Mudanya Görüşmeleri sırasında alınan kararlar gereğince, Türk barış antlaşmasının Lozan'da toplanacak konferansta görüşülmesini kabul etti. 27 Ekim 1922 tarihinde de İstanbul Hükümeti'yle birlikte TBMM Hükümeti konferansa çağrıldı. Bunun üzerine TBMM 1 Kasım 1922'de aldığı bir kararla saltanatı kaldırarak, Lozan'da yapılacak antlaşmada Türkiye'yi tek başına temsil etme hakkını kazanmış oldu.

Lozan Konferansı'na gönderilecek heyet ve başkanı, yapılacak müzakerelerin değeri bakımından hayati önem taşıyordu. Mustafa Kemal Paşa, Mudanya Mütarekesi görüşmelerinde önemli bir başarı sağlayan İsmet Paşa'nın heyet başkanlığına seçilmesini istiyordu (2). TBMM 3 Kasım 1922 tarihinde yaptığı oturumda Dışişleri Bakanı İsmet Paşa'yı (Heyet Başkanı), Maliye Bakanı Hasan (Saka) Bey'i ve Sağlık Bakanı Rıza Nur Bey'i yapılacak barış konferansına katılmak üzere delege olarak seçti.

Konferans, 20 Kasım 1922 tarihinde İsviçre'nin Lozan şehrinde başladı. Konferansın ana konuları; sınırlar, kapitülasyon, boğazlar, azınlıklar, Osmanlı Devleti'nin borçları olarak saptanmıştı. Başta İngiltere ve Fransa olmak üzere galip devletlerin Sevr Antlaşması'nın koşullarını biraz hafifleterek Türkiye'ye kabul ettirmeye çalışmaları nedeniyle oturumlar sert tartışmalarla geçti. Özellikle İngiltere'nin ödün vermeyen tutumu yüzünden konferans çıkmaza girdi ve görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesildi. Yoğun diplomatik çabalar sonucunda taraflar 23 Nisan 1923'te yeniden bir araya geldi. Bu kez İngiltere'nin tutumu daha yumuşamıştı. Nitekim görüşmeler olumlu sonuçlandı ve üzerinde anlaşmaya varılan metin 24 Temmuz 1923'te imzalandı (3).

Beş bölümde toplanmış 143 maddeden oluşan barış antlaşmasının birde ekleri bulunmaktaydı. Bu ekler içerisindeki dikkat çekici maddelerden biride Türk ve Rum ahalinin değiştirilmesi sözleşmesiydi.

Sözleşmeye göre; 1 Mayıs 1923 tarihinden itibaren, Türkiye topraklarında yerleşik Rum Ortodoks dininde bulunan Türk tebaası ile Yunan topraklarında yerleşik, Müslüman dininde olan Yunan tebaası zorunlu olarak değiştirilmeye (mübadele) (4) tabi tutulacaktı(5). Ancak yine bu sözleşmenin 2. maddesine göre ise; İstanbul'da bulunan Rumlar ve Batı Trakya'da bulunan Müslümanlar etabli (yerleşik) sayılarak (6) değişim dışında bırakılacaklardı. Yani, son derece açık olan anlaşma hükmüne göre Batı Trakya'nın her hangi bir bölgesinde bulunan Müslüman-Türk köyleri kesinlikle mübadele kapsamı içerisine alınmayacaktı. Ama öyle olmamıştır.

Yunanlılar, yapılan anlaşmada net olarak belirtilmesine rağmen uyanık davranarak -aynı zamanda anlaşma kurallarını çiğneyerek- 20'ye yakın Türk köyünü mübadeleye tabi tutmuşlardır. Bu köylerin büyük bir kısmı ise Drama sınırları içerisinde bulunmaktaydı. Dolayısıyla, burada akla şu soru gelebilir: "Peki niçin, Yunanlılar Drama havalisindeki birçok köyü mübadele kapsamı içerisine almak istemişlerdi?" Bu sorunun üç önemli cevabı vardır:

1-) Murad Hüdavendigar döneminde Lala Şahin Bey tarafından ele geçirilen Drama'nın (1373) (7) stratejik açıdan son derece önemli bir konuma sahip olması
2-) Mübadele kapsamı içerisine alınan köylerin Müslüman-Türk ahalinin yoğun olarak yaşadığı önemli köyler olması
3-) Bu bölgelerdeki Türk çetelerin varlığı

Bu köylerin bazılarının mübadeleden önceki etnik yapılarına bakmak herhalde konuyu daha da iyi aydınlatacaktır.

Eski Adı Şimdiki Adı Türk Nüfusu Yunan Nüfusu
Kozluköy (Kozluca) Karyafiton 713 ---
Meşeli (Meşelli) Kolenaro 112 ---
Mahmudlu (Mamatlı) Dafnona 663 ---
Malgrit Margarıti 551 ---
Horozlu (Cebelhorozlu) Kostanitis 374 ---
Hüseyinköy İonika 871 ---
Kurdalan Likod ro mion 396 149
Gabrov (Gabrova) Kalitea 167 ---
Suyalısı ---- 185 ---
Saltıklı ---- 252 ---
Çakırlı ---- 289 ---
Korular (Kurlar) Kumnina 1221 ---
Arpacık Kastanoton 81 ---
Demirtaş Sidiropetra 94 ---
Hocalar Stavrohori 88 ---
Ada Livera 762 ---
Yeniköy Nehorio 173 329

Bu iki önemli noktadan da anlaşılacağı üzere Türkler açısında Drama'nın önemi büyüktür. Bu tarihsel gerçeğin bir de kültürel yönü vardır. Örfü, adeti, geleneği ve göreneğiyle de Türk kokan Drama her dönem önemli bir merkez olma özelliğini korumuştur. Hatta o günlerden günümüze ulaşan o meşhur Drama türküsü hala birçoğumuzun dudaklarındadır:

"Drama köprüsü Hasan, dardır geçilmez
Soğuktur suları Hasan, bir tas içilmez
Anadan geçilir Hasan, yardan geçilmez
At martini de bre Hasan, dağlar inlesin
Drama mahpusunda Hasan, dostlar dinlesin
Mezar taşlarını Hasan, koyun mu sandın
Adam öldürmeyi Hasan, oyun mu sandın
Drama mahpusunu Hasan, evin mi sandın
At martini de bre Hasan, dağlar inlesin
Drama mahpusunda Hasan, dostlar inlesin"

Yukarıda da görüleceği üzere, Drama'nın Kozluca (8) Köyü (9) de Batı Trakya Bölgesi sınırları içerisinde olmasına rağmen mübadeleye tabi tutulmuş olan köylerdendir.

Mübadeleye tabi tutulacak köylerin isimlerinin netleşmesiyle birlikte, Drama ve havalisinde büyük bir hareketlilik yaşanmaya başlanmıştır. Zira bu bölgede yaşayan halk atalarının Anadolu'dan göçmen olarak geldiklerini biliyor ve o toprakları merak ediyorlardı.

1924 Mart'ının son günlerinde (10) Hüseyinköy Tren İstasyonu'nda toplanan mübadiller, trene bindirilerek Türkiye'ye doğru yola çıkarılmışlardır. Edirne'nin Uzunköprü kazasına kadar süren yolculuk, burada başka bir trene binilmesiyle devam etmiş ve İstanbul Sirkeci Garı'nda sona ermiştir. Sirkeci'de (11) bir müddet bekletilen mübadiller, daha sonra Denizcilik İşletmeleri'ne ait Karabiga adlı bir vapura bindirilerek İzmit'e getirilmişlerdir. İzmit'e getirilen Mübadiller, mübadele şartları gereği İzmit'ten Yunanistan'a gönderilmiş olan göçmenlerin boşalan evlerine yerleştirilmişlerdir.

İzmit İskân Müdürlüğü tarafından Samsun'a gönderilmeleri düşünülen Mübadiller, -öne sürdükleri bazı mazeretler (12) nedeniyle- eskiden Ermenilerin yaşamış olduğu fakat zamanla boşalmış olan Akmeşe'ye (Armaş) yerleştirilmişlerdir. Mübadillerin Akmeşe'ye yerleştirilmesinde, topluluğun ileri gelenlerinden birisi olan Ali Ağa'nın önemli bir etkisi olmuştur(13).

Akmeşe'ye iskân edilen mübadiller, hazır ev bulunmaması nedeniyle bir süre çadırlarda yaşamak zorunda kalmışlardır. Mübadillerin içerisinde bulunan Kozluca, Meşeli ve Horozlu köylüleri Akmeşe'yi beğenmemeleri ve çeşitli problemler nedeniyle birkaç ay sonra, eski bir Rum yerleşimi olan Yeniköy'e gitmek istemişlerdir. İzmit İskan Müdürlüğü'nün ilk etapta sıcak bakmadığı bu istek, daha sonra Kozluca Köyü mübadillerinin ileri gelenlerinden birisi olan Tütüncü Hacı Hasan Bey'in girişimleriyle yetkililere kabul ettirilmiş, bunun sonucunda da Mübadiller Yeniköy'e geçmişlerdir.

Yeniköy Hakkında

Osmanlı döneminde Rum reayanın yaşadığını bir köy olan Yeniköy'ün(Karye-i Cedit), kuruluş tarihiyle ilgili elimizde net bilgilerbulunmamaktadır. 16. yüzyılda kurulmuş olabileceğini düşündüğümüzYeniköy'ün, kuruluşuyla ilgili bilinen üç görüş vardır.

1.) III.Murat döneminde (1574-1595) gerçekleştirilmesi düşünülen İzmit Körfezi ile Sapanca Gölü'nün birleştirilme Projesi(14) kapsamında İzmit'e getirilen 30.000 yakın usta, amele ve ırgat içerisinde bulunan Rumların , kanal projesinin iptaliyle bu bölgeye iskan edilmeleriyle kurulduğu
2.) Şah Abbas ve Nadir Şah devirlerinde İzmit'e gelerek yerleşen Ermenilerin kurduğu Akmeşe (Armaş), Bahçecik (Bardızağ), Yuvacık ve Aslanbey gibi yerleşmelerle aynı dönemde durulduğu
3.) Nikomedia'dan gelen aileler tarafından kurulduğu, düşüncesidir.

Şahsi kanaatimize göre ise, Yeniköy'ün kuruluş tarihi yukarıdabelirtilen birinci ve ikinci görüşlerden daha önceki bir dönemde gerçekleşmiş olmalıdır. Zira İzmit bölgesinde yaşayan Rumların tarihi geçmişi, Ermenilerden daha eskidir. Hatta bu düşüncemizi destekleyen bir de kaynak vardır.

18. yüzyılda bu bölgeyi ziyaret etmiş olan Seyyah Charles de Peyssonel, Yeniköy'le ilgili şu bilgileri vermektedir: "İzmit'e varışımın ertesi günü, gün doğumundan iki saat önce kalkıp Papas Theodoros ile bir tekneye bindik ve bir dağa yaslanmış, denizden yarımfersah uzaklıktaki Neocorio'ya (Yeniköy) geçtik(15). Ağaçlar ve çitlerle çevrili çayırlıklar ve ekili tarlaların ikiye ayırdığı yaylayı yaya geçerek oraya vardık. Toprak oldukça yağlı ve killi, dolayısıyla yağmur yağdığı için yürümekte oldukça zorlandık. Karamürsel'den itibaren körfezin tüm güney kıyısı boyunca uzanan ve bana İran'a kadar gittiği söylenen Sultan Murat tarafından yaptırılmış ve Bağdat'a giden birlikler nedeniyle yeni tamir edilmiş taş bir yol bulunmakta.
Neocorio Köyü, daha rahat yaşayabilmek için buraya taşınmış Nikomedia'lı Rum aileleri ile göze çarpıyor..."(16)

Arşiv kayıtlarına bakıldığı zaman Yeniköy'ün, Sadrazam HalilPaşa'nın(17) vakfına dahil araziler üzerine kurulduğu görülmektedir.Yine aynı döneme ait belgelerde Yeniköy'ün çevresinde; Karanca, Kaysernâm-ı diğer Melekşâh, Bağçecik (Bahçecik), Koru Çiftliği, YeniçeriAğası Halil Çiftliği ve Ferhad Çiftliği gibi yerleşim birimlerinin bulunduğu belirtilmektedir. Bu yerleşim birimlerinden sadece Bağçecik günümüzde mevcuttur. Karanca Köyü'nün ise ismi biraz değişime uğrayarakgünümüze ulaşmıştır.(Karınca)(18)

Yeniköy'ün bu dönem tarihiyle ilgili belgelerde, iki önemli noktadikkatleri üzerine çekmektedir. Bunlardan birincisi; Darphane-i Amireiçin Yeniköy'den temin edilen çam kömürü(19), ikincisi ise; yine bubölgeden temin edilen ve kalitesi ile ünlü olan tarım ürünleridir.

Yeniköy Rumlarından elde edilen çam kömürü üzerinde durmanın yararlı olacağı kanaatindeyiz. 19. yüzyılda Yeniköy'den temin edilen çam kömürü İzmit, Seymen ve Kavaklı (Kazıklı) iskeleleri vasıtasıyla Darphane-i Amire'ye gönderiliyordu. Darphaneye gönderilen bu kömür altın ve gümüşün eritilmesinde kullanılmaktaydı. Yeniköy halkı Darphane-i Amire için sundukları bu hizmetin karşılığında ise, Avarız(20) vergisinden muaf(21) tutuluyorlardı.

Yeniköy'de tarımı yapılan soğan, maydanoz ve marulun İzmit, Seymenve Kavaklı iskeleleri vasıtasıyla İstanbul'a gönderildiği bilinmektedir. Sebze ve meyvelerin has olanlarının ise zaman zaman saraya dahi gönderildiği bazı belgelerde karşımıza çıkmaktadır.Günümüzde dahi "Yeniköy Soğanı-Maydanozu" olarak tanınan bu tarım ürünlerinin Kocaeli piyasasında çok özel bir yeri vardır.

Mübadillerin Yeniköy'e İskânı

Drama'da başlayıp Akmeşe'ye uzanan, Akmeşe'den de Yeniköy'e geçişlesonuçlanan göç, mübadiller için yeni bir hayatın başlangıcı olmuştur. Bu başlangıç mübadiller için her şeyin sıfırdan başlaması anlamına geliyordu. Hiç tanımadıkları bir bölge, çevre köyler, kendilerine garip bir şekilde bakan insanlar ve akıp giden hayat.

Yeniköy'e yerleşen mübadiller, köye ilk girdiklerinde adeta bir köy enkazıyla karşılaşmışlardır. Yakılmış, yıkılmış, talan edilmiş, sahipsizlikten kendi kaderine terk edilmiş bir köy.

Hamidiye ve Lütfiye köylerinde yaşayan ailelerin birkaçı, Mübadillerin iskânından önce Yeniköy'e gelerek köyün bazı bölgelerine yerleşmişlerdi. Mübadillerin iskânından sonra, Bahçecik dolaylarında yaşayan Kafkasya göçmenlerinin bir kısmı da Yeniköy'e geçmişlerdir(22). Bu karışık ortamda, Mübadiller ve Gürcüler arasında çeşitli sorunlar yaşanmış, çoğu arazi meselesi nedeniyle yaşanan sıkıntılar yetkililerin müdahalesiyle çözümlenmiştir.

Mübadillerin Yeniköy'e yerleştikten sonra karşılaştıkları en büyük sorun, aileleriyle birlikte barınma ihtiyaçlarını sağlayabilecekleri konut ihtiyacı olmuştur. Devletin kendileri için kısa sürede ev yapamayacağını anlayan mübadiller, kendi imkânlarıyla kurdukları çadır ve barakalarda bir süre yaşamışlardır. Daha sonra devletin de kendilerine yardım etmesiyle birlikte evlerini yapmışlardır(23).

Yeniköy'ün kuruluş vaziyetine bakıldığı zaman; köyün ilk kuruluş yeri olan Merkez Mahallesi'nin belirli bir plan dahilinde -bölgenin topografyasına uygun bir vaziyette- düzenlenmiş olduğu görülmektedir. Bu durum Yeniköy'e kuruluş yönüyle modern bir köy yapısı kazandırmıştır. Bunun gerçekleşmesinde mübadillerin ileri gelenlerindenbirisi olan Tütüncü Hacı Hasan Bey'in önemli gayretleri olmuştur. Zengin bir tütün tüccarı olan Hacı Hasan Bey, köyün yeniden kuruluş aşaması sırasında Yeniköy'e getirdiği mimar ve mühendislere çeşitli planlar çizdirerek, yerleşimin bu planlara göre yapılmasını sağlamıştır.

Köyün yeniden kuruluşuyla birlikte yeni bir hayata başlayan Mübadiller, bir süre sonra ailelerini geçindirebilecekleri yeni işkolları aramaya başlamışlardır. Köylülerin uğraşı alanları içerisindeki en önemli yeri, tarım ve hayvancılık faaliyetleri oluşturmuştur.

Tarım faaliyetleri içerisinde tütün yetiştiriciliğinin ayrı bir yeri olmuştur. Bu durumun ortaya çıkmasında, mübadillerin geldikleri Drama'da tütüncülüğün önemli bir uğraşı alanı olmasının yanı sıra, kısa bir zaman dilimi içerisinde İzmit'in en büyük tütün tüccarı olmayı başarmış olan Hacı Hasan Bey'inde etkisi vardır. Tütün yetiştiriciliğinin yanı sıra, daha önce Yeniköy'de yaşayan Rumlarınyaptıkları tarım faaliyetlerinin bazıları da devam ettirilmiştir. (Soğan, buğday, yulaf vb.)

Yeniköy'e iskân edilen mübadiller, sosyal ve ticari ilişkilerini sağladıkları İzmit'le sürekli iletişim içerisinde olmuşlardır. Bunda, karayolunun yanı sıra Seymen'deki iskele vasıtasıyla İzmit'e denizyoluyla da ulaşabilme olanaklarının bulunmasının büyük bir payı vardır.

Drama’dan İzmit’e Göçün Hikayesi
Lozan Barış Antlaşması’nda yapılan sözleşmeye göre;1 Mayıs 1923 tarihinden itibaren, Türkiye topraklarında yerleşik Rum Ortodoks dininde bulunan Türk tebaası ile Yunan topraklarında yerleşik, Müslüman dininde olan Yunan tebaası zorunlu olarak mübadeleye tabi tutulmuşlardır.
Drama, Selanik, İskeçe, Kavala, Dedeağaç, Serez, Kesendre, Yanya, Karacaabat, Kozana, Grebene, Nasliç, Yenicevardar, Zeytüncü vb. gibi yöreler mübadelenin yapıldığı bölgelerdendir.
.............

Mübadeleyle birlikte Anadolu’nun birçok yerine Türk aileler iskân edilmiştir. İskân bölgelerinden bir tanesi de İzmit’tir. Bu yazımızda Drama’nın Kozluca Köyü’nden başlayıp İzmit Akmeşe’ye uzanan, Akmeşe’den de Yeniköy’e geçişle sonuçlanan bir göçün tanığı olan mübadil Zeynel Ayaz’la yaptığımız röportajı sizlerle paylaşmak istiyoruz.
Umulur ki bu tarihi röportaj ve yerel tarih araştırmaları, hala yazılamamış olan İzmit’in mübadele dönemi tarihinin yazılması için bir başlangıç oluşturur…
V. ŞENEL : Sayın Zeynel Ayaz, Yeniköy’ün en yaşlı insanlarından biri olduğunuz söyleniyor. Kaç yaşındasınız? Nerede doğdunuz? Kısaca kendinizi tanıtır mısınız?
Z. AYAZ : 1912 doğumluyum. Drama’nın Kozluca Köyü’nde doğdum. Babamın adı Ali, annemin adı Ayşe’dir. Kozluca’ da doğdum amma dedelerimiz Karaman kökenliymiş. Çok öncelerden göç etmişler Kozluca’ya.
V. ŞENEL : 1923 yılında imzalanan Lozan Barış Antlaşması’yla Yunanistan ve Türkiye arasında mübadele oldu. Sizde yapılan bu mübadele ile İzmit’e geldiniz. O göç günlerini anlatır mısınız?
Z. AYAZ : Tabi anlatırım evlat. O günleri çok iyi hatırlıyorum. Ben o zaman 11(12) yaşında bir çocuktum. Duyduk ki mübadele yapılacakmış. Hepimiz Türkiye’ye gidecekmişiz, oradaki Rumlarda buraya geleceklermiş. Bu haberin duyulmasından sonra köyümüzdeki herkesi heyecan sardı. Nasıl heyecanlanmayalım ki? Yıllar sonra dedelerimizin geldikleri topraklara geri dönecek, oraları görecektik.
Mart sonunda çıktık Kozluca’dan. Komşu köyümüz olan Hüseyinköy’e geldik. Çünkü tren Hüseyinköy’den geçiyordu. Herkes bir şaşkınlık içerisindeydi. İçimizde, köyümüzden ayrıldığımız için üzülenler de vardı, sevinenler de. Çok zor günlerdi çok... Neyse, ben anlatmaya devam edeyim. Kozluca’dan Hüseyinköy’e gelenler neredeyse 110-120 haneye yakındı. Bizden başka gelenler de vardı. Mesela, Meşelli (Meşeli) Köyü’nden, Mamatlı (Mahmudlu) Köyü’nden, Malgrit Köyü’nden, Horozlu (Cebelhorozlu) Köyü’nden aileler. Birde trenin geçtiği Hüseyinköy’den bizlere katılan kişiler.
Akşama doğru bir tren geldi. (Sonradan öğrendiğime göre trenin geliş saati 18:00 dır.) Bizleri sırayla trene yerleştirmeye başladılar. Herkes yanında götürebileceği üç beş parça eşyayı da yanına almıştı. Hazırlıklar tamamlanınca bizleri vagonlara bindirdiler ve yola çıktık. Bir zaman sonra Kuleliye (Kuleliköy) geldik. Kuleli Yunan tarafındaki bir köydü. Oradan da Uzunköprü Kazası’na ulaştık. Uzunköprü’de bizi 2-3 saate yakın beklettiler. Daha sonra ise bizleri tekrar bir trene bindirdiler. Ve yine yolculuk başladı.
Bir müddet sonra İstanbul Sirkeci’ye ulaştık. Gar çok kalabalıktı. Çünkü bizim gibi mübadeleyle çeşitli bölgelerden İstanbul’a getirilmiş olan insanlar burada bekliyorlardı. Biz de Sirkeci’de bir-iki güne yakın bekledik. Zaten burada göçmenlerin kalması için bazı yerler ayarlanmıştı. Bu bekleyişin sonunda nereye gideceğimizin belli olduğunu öğrendik. Bizi bir vapura bindirdiler. Vapur yolculuğunun ardından İzmit’e ulaştık. O dönemde şimdiki Seka’nın bulunduğu yerde bir liman vardı. Burada bizi gemiden indirdiler. Yanımıza gelen hükümet yetkilileri bazı aileleri mübadele nedeniyle boşalan evlere, bazı aileleri de hükümet tarafından yaptırılmış olan barakalara yerleştirdiler. Bu evlerde bir süre kaldıktan sonra bizleri Akmeşe’ye gönderdiler.
V. ŞENEL : Bu noktada bir şey sormak istiyorum. O dönemin İzmit’i nasıldı? Hatırlayabildiğiniz kadarıyla, gördüklerinizi anlatır mısınız?
Z. AYAZ : Ben pek fazla bir yer görmedim. Ama geçtiğimiz her yerde çok güzel evler vardı. Ve her şey şimdikinden sadeydi.
V. ŞENEL : Evet en son Akmeşe’ye geldiğinizi söylemiştiniz. Daha sonra ne oldu?
Z. AYAZ : Bizi Akmeşe’ye yerleştirdiler. Akmeşe’de eskiden Ermeniler yaşıyormuş. Orada bir süre kaldık. Daha sonra ise Yeniköy’e geçtik. Bizimle gelenlerin bir kısmı Akmeşe’de kalmayı tercih etti. Yeniköy’e geçenler ise 100 haneye yakın vardı.
V. ŞENEL : Akmeşe’den Yeniköy’e geçmenizin nedeni neydi?
Z. AYAZ : Bizim köylüler Akmeşe’yi pek beğenmemişlerdi. Ayrıca su problemi de yaşanıyordu.
V. ŞENEL : Peki Yeniköy’e ilk geldiğinizde nasıl bir tablo ile karşılaştınız? O dönemin Yeniköy’ü nasıldı?
Z. AYAZ : Yeniköy’deki evlerin büyük bir kısmı tahrip edilmişti. Ayrıca yangın izleri de vardı. Etraf çok çalılıktı. Yeniköy’de eskiden Rumlar oturuyorlarmış.
V. ŞENEL : Yeniköy’e yerleştikten sonra neler yaptınız?
Z. AYAZ : Köye yerleştikten sonra herkes ailesiyle kalabileceği çadırlar kurmaya, barakalar yapmaya başladı. Çadırların ilk kurulduğu yer günümüzde belediyenin bulunduğu alan ve çevresidir.
Bir gün iskan memurları geldi. Yeniköy’de incelemeler yaptılar. Sonra ise ev yapmak için bizlere 800 m²’lik arsalar verdiler. Herkes evini yapmaya başladı. İlk yapılan evler bir iki gözlü küçük yerlerdi. Aha gördüğün bu ev (Eliyle içinde bulunduğumuz evi işaret ederek) sonradan yapıldı. Bu evin yerinde babamın yaptığı iki gözlü eski bir ev vardı.
V. ŞENEL : Yeniköy’ün son 80 yıllık tarihine tanıklık etmiş bir insansınız. Sizinle röportaj yapmak bizim için önemliydi. Verdiğiniz bilgilerden dolayı size çok teşekkür ediyoruz. Son olarak bizlere söylemek istediğiniz bir şey var mı?
Z. AYAZ :Daha ne söyleyeyim ki. Sorduğun her şeyi anlattım. Zaman bir su gibi akıp geçti gitti. Her şey çok deyişti. Söyleyeceğim budur…
KAYNAKLAR:
http://www.kocaeliaydinlarocagi.org.tr/Yazi.aspx?ID=1297
http://www.kocaeliaydinlarocagi.org.tr/Yazi.aspx?ID=1349
http://www.kocaeliaydinlarocagi.org.tr/Yazi.aspx?ID=620

Mübadillerin 87 yıllık mücadelesi

2010-02-09T10:00:00.001+02:00

EMİN AKDAĞ
Sayı: 792/ Tarih : 08-02-2010

Lozan Mübadilleri Vakfı kurucu Genel Sekreteri SeferGüvenç’e göre, 1923Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi sözleşmesiyle buradan Yunanistan’a gidenyaklaşık bir milyon kişinin yüzde 50’sinin ana dili Türkçe idi. Yılda5-6 defa dedelerinin topraklarını ziyaret ettiğini ve her köyde en aziki üç Türkçe konuşanla karşılaştığını söylüyor.

Savunma Bakanı VecdiGönül, “Mübadele olmasaydı, böyle bir millî devlet kurabilir miydikacaba?” dediğinde kopan tartışmanın ardındaki gerçekleri iyi okumanıntam zamanı şimdi. Yunanistan ile Türkiye arasında 30 Ocak 1923 yılındaimzalanan Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi sözleşmesinin üzerinden 87 yılgeçmesine rağmen olaya ilişkin bazı sorular hâlâ taptaze. Vurgulamakgerekir ki, dünya tarihinde buna benzeyen başka bir göç yaşanmadı.İstanbul ve Batı Trakya’da oturanlar hariç, buradaki Rum Ortodokslarile oradaki Müslümanlar mecburiyet esasına göre yer değiştirmişti.Kriter dindi. Müslüman’dılar; ama topraklarımıza gönderilenlerin hepsiTürk değildi. Giden Ortodoksların tümünün damarlarında da Rum kanıdolaşmıyordu. Giden Türk Ortodokslardan ve gelen gizli Yahudilerden sözediliyor.

10 yıl öncesine kadar bu zorunlugöçle Anadolu topraklarına gelenler acı ve özlemlerini hep kalplerinegömdü. 17 Ağustos 1999 Marmara ve birkaç hafta sonrasındaki 7 EylülAtina depremleri göçen halkları harekete geçirdi. Bu, sıradan birduyarlılık değildi. 2000 yılında Türkiye’nin bu konudaki ilk etkinsivil toplum kuruluşu Lozan Mübadilleri Vakfı’nın temelleri atıldı. 14mübadil derneği ve vakıf, 5 Aralık 2009 tarihinde ‘Türkiye MübadilKuruluşları İşbirliği, İletişim ve Dayanışma Platformu’ (TürkiyeMübadilleri Platformu) çatısı altında birleşti. “Sivil oluşumlar 10yıllık sürede neler yaptı? Amaç ve hedeflerine hangi ölçüdeulaşabildi?” soruları önemli elbette. Ancak ‘mübadeleye niçin mecburkalındığı ve bunun altında nelerin yattığı’ da önem arz ediyor. Vakfınkurucu Genel Sekreteri Sefer Güvenç, bir hakikati şöyle dile getiriyor:“Ulus devlet homojen bir ulus ister. Tek dilli, dinli, tek kültürlü,tek tip insan ister. Oysa bizim yaşadığımız coğrafya hiç buna uygundeğil. Biz büyük bir imparatorluğun bakiyesiyiz. Yani Osmanlı’nındevamıyız. Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı’nın bir devamıdır.” Sıradan birgöçmen ya da hemşehri örgütü niteliği taşımadıklarını söyleyen Güvenç,kültürel mirasın korunması ve Yunanistan’a geçişte vizenin kaldırılmasıiçin her iki ülke hükûmetinden destek beklediklerini belirtiyor.

-Deprem, mübadilleri nasıl tetikledi?

Ogünkü gazeteleri açıp bakarsanız, birdenbire dost oluverdik. Eskidendüşmandık, depremden sonra dost olduk. Ulusal eğitim politikası, derskitapları, bize “en büyük düşman Yunan’dır”; Yunan ders kitapları da“en büyük düşman Türk’tür” diye tanıttı. Şartlanmışlık vardı. Veya hâlâvar! Deprem sonrası birdenbire ilkyardım ekiplerinin Yunanistan’dangelmesi ve bunun basına yansıması…

-İlkekiplerin bu ülkeden gelmesi coğrafi yakınlıkla açıklanabilir. Dünyanındiğer yerlerine yaptıklarındakinden biraz daha fazla mıydı?

Fazlaydı?

-Bunun sebebi nedir?

Mübadeledir.Marmara Bölgesi mübadelenin yoğun yaşandığı yerdir. Mübadelede RumOrtodoksların terk ettiği bölgeler genellikle Marmara Deniziçevresidir. Trakya, Ege sahilleri. Gölcük’te deprem olmuş. OradanYunanistan’a gidenlerde, kendi memleketlerinde deprem olmuş hissiuyanıyor. Duyarsız kalamazlar o depreme. Öncelikle yerel yönetimlerdede mübadil kökenli belediye başkanları buna öncülük etti. Hatırlarmısınız, o günlerde MHP’li Sağlık Bakanımız vardı (Osman Durmuş), “BizYunan kanı istemeyiz” gibi bir ifade kullanmıştı. Bu talihsiz birifadeydi.

-Son yıllarda komşularlailişkilerde sıfır sorun politikası güdülüyor. Dışişleri bakanlarıİsmail Cem ile Yorgo Papendreu’nun 2001’deki Türk-Yunan ilişkileriniyumuşatma çabalarında mübadillerin yaktığı kıvılcımın etkisi var mı?

O,hükûmetler düzeyinde, pek halka yansımayan bir yumuşama süreciydi.Halka depremle yansıdı. 7 Eylül’deki Atina depreminde de, Türk siviltoplum kuruluşları yardıma koştu. Kökenimiz Selanik, Girit vs...Atalarımızın geldiği yerlere duyarsız kalamazdık. ‘İki halk arasındakihiç beklenmedik yakınlaşma ve dayanışmaya katkımız ne olabilir?’ diyedüşünce geliştirdik. Kendi aramızda bir grup mübadil çocuğu bu amaçlabir araya geldik, örgütlendik. İki halk arasındaki dostluğun, sevginin,barışın ve dayanışmanın gelişmesi temel amacımızdı. Sıradan bir göçmenveya hemşehri örgütü değiliz. Selaniklileri bir araya getirelim diyebir derdimiz yok. Mübadele tarihte yaşanmış acı bir olaydır. Dünyatarihinde ilk defa uluslararası bir sözleşme imzalanmıştır zorunlu göçkonusunda. Sormuyorlar sana ‘gidecek misin, kalacak’ mısın diye.Türk-Yunan mübadelesi; ama bunun arkasında İngiltere ve Fransa da var.Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletlerinin hepsi

- Mübadeleyi o zamanlar zorunlu kılan sebepler nelerdi, bu mecburi göç hangi düşünce ve yaklaşımların üzerinde kurgulandı?

Birdefa tarihsel bir süreç var. 1789 Fransız İhtilali’nden sonra bütündünyada ulusçuluk akımı başladı. Ulus devlet homojen bir ulus ister.Tek dilli, dinli, tek kültürlü, tek tip insan ister. Oysa bizimyaşadığımız coğrafya hiç buna uygun değil. Biz büyük bir imparatorluğunbakiyesiyiz. Yani Osmanlı’nın devamıyız. Türkiye CumhuriyetiOsmanlı’nın bir devamıdır. Ayrıca, Türkiye gibi, Osmanlıİmparatorluğu’ndan ayrılan ulus devletler de; Yunanistan, Bulgaristan,Makedonya, eski Yugoslavya da Osmanlı bakiyesidir. Osmanlı’nın 500yıllık ortak yaşama deneyimi var burada. Farklı etnik kökende, farklıdilde ve dinde insanlar bir arada beraber yaşamışlardır. Böyle birdeneyim var. Şimdi siz uluslaşma sürecinde istediğiniz kadar tektipleşmeye gidin, bunu başarmanız mümkün değil. Bunu ne Yunanistanbaşarabilmiştir, ne de Türkiye. Bu şartlar altında politika üretmekzorundasınız.

-Türkiye bu düşünceyle mi kurulmuştu?

Yunanulus devletinin inşa sürecinde de bu var, Türk ulus devletinin inşasürecinde de. Balkanlar’daki ulus devletlerin hepsinde de.Bulgaristan’da 1989’a kadarki olayları hepimiz biliyoruz. İsimdeğiştirme, din değiştirmeye zorlama ve benzeri. Artık bu yürümüyor.Tıkandı.

-Ulus devlet anlayışının bir isteği ve öngörüsü müydü mübadele?

Kesinlikle.Tarihsel şartlar bunu dayattı. Bunun sebebi nedir, savaşlardır. Tabiiyanlıştır. Bunu savunmak mümkün değildir. Lozan Barış Konferansıtutanakları mevcuttur. Zorunlu göç gündeme geldiğinde diplomatik olaraktarafların hiçbiri bunu savunmuyor. İnsani açıdan bunun çok zor veyanlış olduğunu herkes kabul ediyor ama sözleşmeyi imzalıyorlar.

-İstememelerine rağmen bu zorunlu göçü iki tarafa hangi güçler dayatttı?

BirinciDünya Savaşı’nın galip devletleri. İngiltere başta olmak üzere, Fransave diğer güçler dayattı. Şimdi durup dururken ‘hadi halkları mübadeleedelim’ diye bir şey olmadı. Balkan Savaşı diye bir olay vartarihimizde. Tarih derslerinde hep zaferleri anlatırız. Yenilgileri esgeçeriz. Balkan Savaşı büyük bir hezimet. Makedonya ve Rumelitoprakları Osmanlı’nın elinden çıktı. Çatışmalarda ölen insanlarıbırakın, sivil halk perişan oldu, oradan göçler oldu. Balkan Savaşıgöçleri. O günkü gazete ve fotoğraflara bakarsanız, Sirkeci’nin göçmentopluğuyla işgal edildiğini görürsünüz. Gelenler ilkin Trakya ve Ege’deiskân edildi. İttihat ve Terakki buna karşılık, Ege Bölgesi’ndeki RumOrtodokslara baskı yaparak göçe zorladı. Aşağı yukarı 200-250 bin RumBalkan Savaşı’ndan sonra 1913-14’ten önce Yunanistan’a gönderildi.Fiilî bir göçe zorlama var. Makedonya ve Rumeli’nden gelen göçmenleride, gönderdikleri Rumların ev ve tarlalarına yerleştirdiler. AmaBirinci Dünya Savaşı’ndan Osmanlı yenik ayrıldı. Bu sefer, 1919’daYunan ordusu İzmir’e çıkarma yaptı. İttihat ve Terakki dönemindegönderilen Rum Ortodokslar orduyla birlikte topraklarına döndü.Buralara yerleştirilenler terk etmek zorunda kaldı. Kurtuluş Savaşıbaşladı sonuçta. Bu savaş sonunda aşağı yukarı, Balkan savaşlarındaTürk sivil halkın başına gelenlerin aynısı Ortodoksların başına geldi.Bir ay içinde 9 Eylül’den Mudanya Anlaşması’na kadar 650 bin kişiAnadolu’yu panik halinde terk etti. Yunanistan’ın nüfusu 4-5 milyonidi. Nüfusu 1/5 oranında arttı. Türkiye’ye şu anda 10 milyon göç gelsene yapılır? Birleşmiş Milletler, o zamanki adıyla Cemiyet-i Akvamdevreye girdi, mülteciler sorunu adı bunun. Araştırılarak ve taraflarlagörüşülerek rapor hazırlandı. Sonuç, mübadele olsun, zorunlu olsun.Sözleşme imzalandı. Yani mübadelenin sebebi savaşlardır. Bu savaşlar datarihsel süreç içinde ulus devletlerinin inşa sürecinde maalesef heryer yerde yaşanmıştır.

-Yer değiştiren nüfusa dair farklı bilgiler var söylenen. Siz hangi verileri kabul ediyorsunuz?

Karşılıklıiki milyon insanı etkiledi diyoruz kısaca. Sözleşme öncesi aşağı yukarı650 bin kişi bir ayda gitti. Sözleşme sonrası 193 bin kişi gitti.Bunlar Kapadokya Rumları, Anadolu’nun iç bölgelerinde yaşıyorlardı.Yunanistan’ın resmî rakamlarıdır bu. Bilimsel verilere göre gelenler deşöyle: Bir defa Osmanlı döneminde bugünkü Yunanistan topraklarındakiMüslüman nüfusun sayısı 900 bin. Bunun bir kısmı mübadeleden önce terkediyor toprakları. 1821 ayaklanmasından itibaren göç var. ArkasındanTesalya göçleri. Değişik kaynaklara göre sözleşmeyle gelen insan sayısı400 ila 500 bin arasında. Sözleşmeden önce de Balkan Savaşı sırasındagelenlerin sayısı bazı akademisyenlere göre 200 bin civarında. Giden900, gelen 650 bin civarında.

-Sözleşme bir müddet öncesindeki göçleri de içine alıyor bildiğim kadarıyla…

Sözleşme18 Ekim 1912 sonrası yurtlarını terk edenleri de kapsıyor. Kapsamasa1922 Rumlarını kapsamaz. Çoğunluğu 1922’de gitti. Diğer ülkelere göçvar, Yunanistan’a değil de Avrupa’ya, Amerika’ya giden Rumlardan sözediliyor. Artık ‘şu kadar gitti geldi’ demiyoruz. Önceden hata yaptık.‘Yaklaşık olarak her iki taraftan iki milyon insanı doğrudan etkiledi’,diyoruz.

-Türk Ortodokslarla ilgili net bilgi var mı? Buraya gelen, Türk olmayan Müslümanlarla ilgili araştırma var mı?

Araştırmayok, etnik kökene bakarsan işin içinden çıkamazsın. Balkanlar’dakarşılıklı evlenmeler var. Makedon Yörük’le evlenmiş örneğin. Ana dilbazında bakıyoruz. Farklı ana diller var tabii ki. Buradan giden birmilyon insanın içinde ana dili Türkçe olanların sayısı bana göre yüzde50’nin üzerinde. Neden öyle? Bir defa Kapadokya bölgesi birkaç yerleşimbölgesi hariç hepsi Türkçe konuşuyor. Ege Bölgesi’nin iç kesimleriolduğu gibi Türkçe konuşuyor.

-Bu, Türk asıllı olduklarını mı gösteriyor?

Hayır,ana dilleri Türkçe. Samsun, Havza, Tokat, Sivas, Çorum o bölgelerdengidenlerin hepsinin ana dili Türkçe. İkinci kuşaklar Türkçe konuşuyor.

-İstanbul’daki azınlıklar gibi mi?

Evet.Anadolu’nun etnik kökeni karmakarışık. Ona girmek istemiyorum. Buradangidenler arasında Gagavuzlar var. Trakya’dan gittiler. Ana dilleriTürkçe. Hatta kimlikleri bile tartışılmıyor. Gidenler arasında OrtodoksArnavutlar var. Arnavutça konuşuyorlardı. Slavca konuşanlar var. Kıyıbölgelerinde, İzmir ve Ayvalık gibi yerlerde insanlar Yunancakonuşuyor. İç bölgelerin büyük çoğunluğu Türkçe konuşuyor.

-Yunanistan’daTürkçe bilenler var mı hâlâ? Tabii tabii... Senede 5-6 defa gidiyoruz.Mesela ben Yunanca bilmiyorum. Orada her köyde Türkçe bilen birkaçkişiyle karşılaşabiliyorum.

-Gelenlerin ne kadarı Yunanca konuşuyordu?

Giritliler,Yunancanın bir aksanını konuşuyor, buna Giritçe diyorlar. İçinde Antikve modern Yunanca kelimeler var. Yanya’dan gelenlerin ana dilleri yineRumca. Grevena (Grebene) bölgesinden gelenlerin ana dilleri Rumca.Rumcanın dışında mesela Dama’dan gelenler, Pomakça konuşuyorlar. Birazdaha ileri, Makedonya sınırına doğru gittiğinde oradan gelen bir grupSlav kökenli, bugünkü Makedonya’daki dile çok benzeyen bir dilikonuşuyorlar. Arnavutça, Çingenece konuşanlar var. Bir projemiz oldu bukonuda. Belleklerdeki güzel mübadele türküleri diye. Türküler derledik.Kendi ana dillerinde. Romence konuşanlar var, Ulahlar var. MüslümanUlahlar gelmişler. Romencenin bir lehçesi gibi. Sayı vermek zor,bilimsel veri yok. O grupların hangi bölgelerden geldiklerini, hangibölgelere iskân edildiklerini biliyoruz şu anda. Ama gelenlerin büyükçoğunluğunun ana dili Türkçe. Kavala, Drama, Serez, Selanik obölgelerden gelenlerin hepsi Türkçe konuşuyor. Türkçe dışında dilbilmiyor. Büyük çoğunluğu da Yörük bunların.

-Evlad-ı Fatihan deniyor…

Evet,Evlad-ı Fatihan deniyor. Yörük yani Yörük. Hatta Mustafa Kemal’in soyuda Yörük’tür. Anne tarafını çok net biliyorum da. Baba tarafının köyüYunanistan’da olmadığı için bilmiyorum. Yunanistan uzmanıyım. Annetarafı yüzde yüz Yörük. Köyleri var. Selanik 15 kilometre mesafedeLangaza diye bir yer var. Langazalı annesi, Zübeyde Hanım.

-Vakıf tam ne zaman kurulmuştu?

2000 yılında bir girişimdi, ‘Büyük Mübadele çocukları girişimi’ diye. O günden bugüne faaliyetimiz sürüyor.

-Bu10 yılda bir şeyler yapıldı, etkinlikler, plan ve projeler. Sizingirişimlerinizle neler ortaya konuldu? Yunanistan’da mübadele kültürüdaha ilk günlerde başlamıştı…

Bir defa 10yılda mübadele diye tarihsel bir olayı kamuoyunun ve akademik dünyanıngündemine getirdik. Tarih kitaplarında mübadele olayından söz edilmez.Türkiye’de edebiyatta, sinemada, tiyatroda sanat dallarında sözedilmezdi. Vakfın çalışmalarıyla birlikte bu tarihsel olay, gerekakademik çevre tarafından, gerek kamuoyu tarafından bilinir oldu.

-Neden böyleydi?

Mübadeleolayına Türkler ve Yunanlar farklı bakıyor. Onlar mübadele kavramınıkullanmıyorlar. Onlar için bu olay, ‘Küçük Asya Felaketi’dir. Yani 1922Yunan ordusunun mağlubiyetidir. O mağlubiyetle birlikte sivil halkındoğdukları toprakları terk etme meselesidir. Yani Helenizm’in küçükAsya’da son bulmasıdır. Tarih kitaplarında böyle okutuluyor.Romanlarda, hikâyelerinde, sanat dallarında böyle işlenmiş. Türklermübadeleye nasıl bakmış? ‘Azınlıklardan kurtulduk’ diye bakmış. Çünküazınlıklar baş belası olmuş. Osmanlı’da da baş belası olmuş. Avrupamüdahale etmiş azınlık hakları vs. diye. Ermeni tehciri, arkasındanmübadele rahatlamış Türkiye. Böyle bir olayı da hiçbir zaman gündemegetirmek istememiş Türk tarafı. Kişisel düşüncem bu. Bu yüzden needebiyatta ne de diğer sanat dallarında yer verilmemiş.

-’Ulus devleti olayın üzerini örtmüş’ diyorsunuz…

Evet.Çünkü işine de gelmemiş. Mübadeleyi anlatırsan adamın aklına kurtdüşürürsün. Mübadele olmuş. Bu topraklarda eskiden Türk olmayanlar dayaşıyormuş… Sordurtmamak lazım, tehlikeli sorular bunlar. O nedenlemübadele her iki tarafta da es geçilmiş. Lozan Mübadilleri Vakfı’nınyaptığı en önemli işlerden biri mübadelenin çift taraflı bir trajediolduğunu, hem burada Müslümanların, hem de orada Ortodoksların acıçektiğini, buna da savaşların yol açtığını ısrarla her iki tarafa daanlatmaya çalışması.

-Olayın en hakiki ve çıplak boyutunu yani…

HemTürk, hem de Yunan kamuoyuna; her iki toplumun akademik dünyalarınaaktarmaya çalışıyoruz. Neden? Biz çok kültürlü bir yaşamı savunuyoruz.İnsanların dini, dili, siyasi inancı ne olursa olsun, çok kültürlü biryaşam deneyimine sahibiz biz. Bu deneyimi mutlaka sürdürebiliriz.Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği’ne (AB) üye olmak için çok ciddiçaba sarf ediyor. Aday üye, inşallah da olur. AB’nin temelprensiplerinden biri de çok kültürlü yaşamdır. Bunu her iki tarafa daanlatmaya çalışıyoruz.

-Anlatabildiniz mi? Ne kadar etkili oldunuz ya da oluyorsunuz?

Heriki tarafta da başarılı olduğumuza inanıyoruz. Yunanistan’da çok yakıntarihlere kadar mübadele kavramı yoktu. Bu kavramı, çift taraflıtrajediyi gündeme getirdik. Orada artık bu konuda makaleler yazılıyor,bilimsel toplantılar düzenleniyor, doktora tezleri yazılıyor. Onlar dageçmişleriyle yüzleşme durumuyla karşı karşıya, bizimkiler de. MillîSavunma Bakanı Vecdi Gönül bir söz söyledi. Çok tartışıldı. Aslında çoktarihî bir gerçeği dile getirdi. “Mübadele olmasaydı, ulus devletolmazdı. (“Mübadele olmasaydı, böyle bir millî devlet kurabilir miydikacaba?”) Bu ‘neden böyleydi’ sorunuzun cevabıdır. Demek ki, ulus devletolmak için azılıklardan arınmak şart. O zamanki düşünce oydu, hemYunanistan’da, hem de Türkiye’de.

-Niçin bu denli ses getirdi Bakan Gönül’ün mübadele açıklaması, niçin eleştirildi böylesine?

Mübadeleyibugün savunmak ne mümkün. Bakan, düşünmeden söyledi o sözü. Geçmişeyönelik söyledi ama bugünü de var bu işin. Kaldı ki mübadele bugünşartlar izin verse, uluslararası çatışmalarda bir çözüm yolu olarakgündeme gelebilir. ‘Nerede bir çatışma var, mübadele yapalımazınlıklardan kurtulalım’, İsrail’de, Kıbrıs’ta, Pakistan’da.

-Neden gelmiyor?

Zorunluolarak “al Müslüman’ını ver Hıristiyan’ımı” diyemezsin şimdi. O zamannasıl yaşayacağız, farklı din ve dildeki insanlar nasıl yaşayacak birarada? Bu zorunlu göçün bir daha yapılmaması gerekiyor. Aradan 87 yılgeçti; ama günümüze yansımaları, çektiğimiz sıkıntılar var.

-En temel sıkıntılar nedir bugün de süren?

Birdefa en büyük sıkıntımız, ‘terk ettikleri topraklara bir dahayerleşemeyecekleri’ne dair bir hüküm var. Yerleşmenin dışındaTürk-Yunan ilişkileri hep problemli olmuştur. Turist olarak dahiülkelerini ziyaret edememişlerdir. Birinci kuşakların, orada doğupburaya gelenlerin büyük çoğunluğu, büyüdükleri toprakları göremedengöçüp gittiler. Ama hep sayıklamışlar, anmışlar: ‘Bizim orası şu kadargüzeldi, meyveleri şöyleydi, suları böyleydi.’ Çocukları ve torunları,haliyle anne-babaları ve dedelerinin doğup büyüdüğü toprakları merakediyor. Ziyaret etmek istiyorlar. Ama vize engeli. Yunanistan Schengenvizesi uygulaması kapsamında. Vize zorunlu. Bir sürü bürokratik işlem.Ayrıca maddi yanı da var. Pasaport harcı hariç, ‘niyet ettimYunanistan’a gitmeye’ 100 Avro gitti. Biz diyoruz ki, ‘dedelerimizintopraklarını görmek en insani hakkımız’. Onlara vize yok. Bize dekaldırılmasını talep ediyoruz. Dışişleri bakanlığımız biraz daBalkanlar’a bakmalı. Aksi takdirde ne olacak; Rumeli kökenli halkımızıngeldiği ülkelerin hepsi AB üyesi olunca vize uygulayacak. Yarın bugünMakedonya girecek AB’ye. Vizesiz gidilebilenler de AB üyeliği sonrasıvize isteyecek. Balkanlar’dan göçen insanlarımız atalarınıntopraklarını özgürce ziyaret edebilmeli.

-Gelenlerin, 87 yılın 10’unu düşersek, 77 yıl mübadele konusunu açmamalarının bir sebebi de vatana gelmenin rahatlığı mı acaba?

Oda var. İnsanlar kapalı devre yaşamışlar, düzenlerini kurmuşlar. Resmîtarih bunu es geçmiş bir defa. Gelen insanlar da, geldikleri yenivatanlarında sorun çıkarmaktan çekinmiş. Açılım tartışılırken, Kürtçeharicinde farklı dillere de ana dille yayın hakkı veriliyorken, göçmendernekleri hemen tepki gösterdi. Boşnaklar, Bosna dilinde yayınaihtiyacı olmadıklarını söyledi. Bunun sebebi şudur; burada ‘sorunoluşturan bir topluluk’ gibi görülmek ve ‘ayrılıkçı damgası’ yemekistemedikleri için hep içlerine atmışlardır kültürel taleplerini. 87yıl sonra da olsa bu insanlar neler çektiklerini yavaş yavaşdillendirmeye başladı. Bir defa konuşmamış bu insanlar, çocuklarınaanlatmamış. ‘Çocuklarımız yeni vatanda dışlanmasın, sıkıntıçekmesinler’ diye. Belki yaşlanınca torunlarıyla paylaşmışlarsıkıntılarını.

-Yer değiştirenlerin gittikleri yerlerde, bıraktıkları şehirlerin adını yaşattıklarını biliyoruz, örnekler verebilir misiniz?

Dinifarklıdır ama buradan gidenler bizim insanlarımız. Yunanistan hiçbirzaman anavatanları olmamıştır. Gelenlerde olay biraz farklı. Osmanlısancağının dalgalandığı yer vatan. Anavatana geldim demişler. Oysa1830’da kurulmuş bir devlet Yunanistan. Ortodoks Hıristiyan inancınınmerkezidir Anadolu. Buradan hiç bilmedikleri yere gitmişler. Gittikleriyerlerde terk ettikleri yerlerin adlarını koymuşlar. Nea Efesos (YeniEfes), Nea Mudanya (Yeni Mudanya), Nea Malkara, Nea Fokea (Foça), NeaKalvari, (Gelveri, şimdiki adı Güzelyurt) Nea Sinasos (Ürgüp’e bağlıMustafapaşa beldesi). Buraya gelenlerin, başına ‘yeni’ getirerekkurdukları bir yer yok. Yeni Kavala, Yeni Selanik gibi… Sonradangelenler kurmuşlar mesela, Yeni Bosna... Mübadiller arasında böyle biryer yok.

Kültürel mirasın

korunmasında karşılıklılık ilkesi olmaz...

-Kültürel Mirasın Korunması projesi vardı AB’nin desteklediği… O proje nasıl etki oluşturdu her iki tarafta?

İlkdefa 18-24 Eylül 2004 tarihlerinde Uluslararası Anıtlar ve Sit AlanlarıKonseyi (ICOMOS) ile Mustafapaşa Beldesi’nde gerçekleştirdiğimiz ‘OrtakKültür Mirasımız- 1923 Nüfus Mübadelesinden Kalan Mimari MirasınKorunması ile İlgili Yerel Bilincin Geliştirilmesi’ projesikapsamındaki sempozyum, gezi ve atölye çalışmalarıyla, (21-27 Ekim 2004tarihlerinde benzeri Girit’teki Rethymno’da düzenlendi) mübadilleringeride bıraktığı kültürel mirasın korunması gündeme geldi. HemTürkiye’de, hem de Yunanistan’da. İşte o tek tip insan ve ulusoluşturma sürecinde ötekine ait olduğu düşünülen her türlü simgeyıkılmış. Cami İslam’ı simgeliyorsa cami ve minare yıkılmış. Mezarlar,hepsi tahrip olmuş. Sadece Yunanistan’da değil, İstanbul ve Mersin gibibir iki yer haricinde Türkiye’de de tahribata uğramış. Rum Ortodoksmezarlığı yok, mübadillerin terk ettiği. Yunanistan’da da Müslümanmezarlığı kalmamış. Batı Trakya hariç. Mezar taşlarına dahitahammülsüzlük var. Kilise ve manastırların çok azı ayakta kalmış.Amacımız bunların korunması adına bilinç oluşturmak. Bu konuda sesgetirdik. İki ülke dışişleri bakanları tarafından kültürel mirasınkorunmasına dair ayrı bir birim kuruldu. Böyle bir çabaya girildisempozyumdan sonra. Bakanlığımız vakıftan görüş istedi birimkurulurken. Bildirdik. Çok yavaş da olsa bazı koruma çalışmalarıyapılıyor. Yeterli değil. Projemiz AB, kültür mirası ödülü de aldı.Türkiye ve Yunanistan devletlerinde şöyle bir anlayış var. Uluslararasıilişkilerde karşılıklılık ilkesi var ya. Bunu kültürel mirasa da teşmilediyorlar. İddia ve niyetimiz şu, Yunanistan’da bir cami varsa, oranınkültürel mirasıdır. Sahip çıkması gereken Yunan halkı ve devletidir. Otoprakta kültür yaşamış ve onun ürünüdür. Buradaki kilise de bucoğrafyanın kültürel mirasıdır. Sahip çıkması gereken Türk hükûmetidir.Ama hükûmetler öyle bakmıyorlar. Türk hükûmeti oradaki cami benimdirdiye, Yunan hükûmeti de kilise benimdir diye bakıyor. Sen bir tane camionar, ben de kilise. Karşılıklılık mantığı. Biz diyoruz ki bu kültürelmiras konusunda karşılıklılık ilkesi olamaz. Olmamalıdır.

-Sivil toplumlara bıraksalar…

Çokiyi olur bırakılsa. Vakıf olarak böyle bir organizasyona talibiz. Heriki hükûmete de çağrıda bulunuyorum. İnşaat ruhsatlarında çok cüz’i birfon ayrılabilir kültürel mirasın korunması adına. Yönetimi de mübadilve uzman kuruluşlara bırakılsın.

-Ya da her iki ülkede etkin ortak bir sivil oluşuma devredilebilir bu iş…

UNESCO’ya bağlı ICOMOS var zaten, Türkiye ve Yunanistan’da.

-Kültürelmirasa dair oluşturmak istediğiniz bilinçlenme hamlesinde ne gibi geridönüşler oldu? Doktora tezi için başvuranlar vs.

İlginçbir örnek. Kültürel mirasın korunması konusunda. Osmanlı’dan kalanmirası ziyaret ediyoruz. Cami, hamam, tekke vs. ‘Niye bakmıyorsunuz?’diye söylüyoruz. Oradaki insanları duyarlı kılıyor. Ortodokslar’dadoğal olarak kiliselerini ziyaret ediyor. Bu tür çalışmalara yerelyönetimler çok istekli. Turistik boyutu da olduğu için. Turizm gelirkapısı. Son gelişmeler; Yenice-i Vardar, Gazi Evrenos Bey’in kurduğubir şehirdir. Evi belediye tarafından restore edildi geçen yıl. Oradabir saat kulesi var. Selanik’in 50 kilometre kuzeyinde. İskeçe’de birYenice daha var. Yunanlılar Yaniça diyor. Çok yavaş yürüyor bu işlertabii. Kapadokya’da birkaç kilise restore edildi. Merkezî yönetimlerinde destek vermesi lazım. AB’nin sağa sola yolladığı fonların birkısmını buraya ayırması lazım.

Türkiye’deki mübadele

kuruluşlarından denize

karanfil…

Türkiye’deki15 mübadele kuruluşu tarihî olayın 87’nci yıldönümünde ortak bildiriyayınladı. İstanbul-Tuzla Tahaffuz Hane İskelesi, İstanbul-BüyükçekmeceMimar Sinan İskelesi, Kuşadası sahili Heykel önü, Samsun Tütün İskelesive Mudanya İskelesi’nde savaşlarda ve göç yolunda hayatınıkaybedenlerin anısına denize karanfil bırakıldı. Lozan MübadilleriVakfı ile Amasya Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları, AnkaraLozan Mübadilleri, Büyük Mübadele (Büyükçekmece, Çatalca, Silivri),Edirne Lozan Mübadilleri, Gelibolu Lozan Mübadilleri, Isparta LozanMübadilleri, Kuşadası Selanik Mübadilleri ve Rumeli Göçmenleri Kültürve Dayanışma, Lozan Mübadilleri Derneği (İstanbul), Mudanya LozanMübadilleri, Mübadele Göçmenleri Kültür ve Dayanışma (Bursa-Görükle),Samsun Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları, Sarıyer LozanMübadilleri, Selanikliler Yaşatma (Fethiye) ve Tuzla Sosyal Yardım veDayanışma derneklerinin bildirisinde, şu ifadeler yer aldı: “Aradan 87yıl geçmiş olmasına karşın mübadele acısı hâlâ yüreklerimizisızlatıyor. Mübadil kuruluşları olarak tüm mübadiller adına Türkiye veYunanistan hükûmetleri ile Avrupa Birliği’nden insancıl olan güncel vesomut sorunlarımıza acil çözümler bekliyoruz. Son aylarda bazıkomşularımızla kaldırılmış ve kaldırılma sürecinde olan vizenin, EgeDenizi’nde de bir engel olmaktan çıkmasını bekliyoruz. Günümüzde çokazı ayakta kalabilmiş olan ortak kültürel-tarihî mirasa ait olanyapıların korunması için bir an önce harekete geçilmesini talepediyoruz.”

KAYNAK: http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/detaylar.do?load=detay&link=26070

Lübnan'da Giritli Türkler

2010-01-11T16:18:00.005+02:00

Lübnan’ın Kuzey Vilayeti’nde yer alan Trablus şehrinde yaşayan Giritli Türkler, Akkar ve Baalbek Türkmenlerinden farklı bir tarihe sahiptir. Lübnanlı Girit Türklerinin hikâyesi, Girit Adası’nın Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinden çıkması sürecine dayanmaktadır. 1821 yılında Yunanistan’ın bağımsızlığını kazanmasıyla beraber Girit’teki Rumlar Osmanlı Devleti’ne karşı ayaklanmaya başlamıştır. 1897 yılına kadar birçok ayaklanma gerçekleşmiş ve Osmanlı tarafından bastırılmıştır. 1897 yılı Osmanlı-Yunan Savaşı öncesinde ada yeniden hareketlenmiştir. Savaşı Osmanlı Devleti kazansa da bölgesel güçlerin müdahalesi ile adada Çarlık Rusyası, İngiltere, Fransa ve İtalya korumasında bir yönetim oluşturulmuş, Yunan kralının oğlu Georgios komiser olarak tayin edilmiştir.7

1897 tarihinden itibaren adadaki Osmanlı hâkimiyetinin ortadan kalkması ve askerlerin adadan ayrılmasıyla Giritli Türk Müslüman nüfus yalnız kalmıştır. Bu tarihten itibaren o dönemde adanın toplam nüfusunun yaklaşık %45’ini oluşturan Müslümanlara yönelik Rum saldırıları başlamıştır. 1898 yılında Ali Bekraki liderliğinde Rumlara karşı bir ayaklanma başlatılsa da saldırılar karşısında Osmanlı Devleti, Müslüman Türk nüfusa sahip çıkmak için gemilerle adayı boşaltmıştır. Girit Türklerinin büyük bir kısmı İzmir ve Mersin’e yerleştirilirken bir kafile de Trablus ve Şam’a gönderilmiştir.

Bu bölgeye yerleştirilenler için II. Abdülhamit Suriye’de Hamidiye köyünü inşa etmiş ve kendilerine toprak vermiştir. Ayrıca, Girit’teki malları karşılığı bedel kendilerine ödenmiştir.
I. Dünya Savaşı sonunda Suriye-Lübnan bölgesinin Osmanlı hâkimiyetinden çıkması ve
sınırların yeniden çizilmesi ile Giritlilerin bir kısmı Suriye, akrabaları olan diğer kısım da Lübnan’da Trablus şehrinde kalmıştır. Şu an günümüzde Lübnan’da yaşayan Giritli Türkler, Trablus’a yerleştirilenler ve Suriye’de Hamidiye köyüne yerleştirilip daha sonra ekonomik nedenlerle Lübnan’a geçen Giritli Türklerden oluşmaktadır. Lübnan’a ve Suriye’ye yerleştirilen Giritliler ile ilgili detaylı bilgiler “Girit Adası ve Göçmenler Tarihi” isimli kitapta Prof. Dr. Abdüllatif Bekraki tarafından anlatılmıştır.8 Buradaki tespitlere göre, Trablus’a 10 bin Giritli gelmiş, ancak daha sonra dağılmıştır.

Günümüzdeki nüfusları net olarak bilinmemekle birlikte 10 bin civarında Giritli Türk’ün Lübnan’da yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu kişiler kendilerini Türk olarak adlandırmamaktadır.
Ancak tarihlerinin, Giritli olduklarının bilincindedirler ve kendilerine muhacir demektedirler. Giritli Türkler ilk yerleştikleri dönemde Arap nüfusa karşı mesafeli durmuş ve kimliklerini, kültürlerini koruma eğilimi içinde olmuştur. Bu durum son nesillerle birlikte birlikte değişmeye başlamıştır. İlk nesil Rumca ve Türkçe bilmekle beraber yeni nesiller her iki dili de unutmuştur. Aradan geçen 110 yıllık sürede büyük oranda asimile olmuşlardır. Sadece adetler ve bazı gelenekler açısından Türk kültürünün izleri devam etmektedir. Trablus halkı, Giritlileri, Türk yerine muhacir olarak adlandırmaktadır.

Bunun nedeni, Osmanlı’nın Giritli Türkleri bölgeye gönderirken yerel yönetime “Girit muhaciri gönderiyorum” şeklinde bir ifade kullanması olmuştur. Günümüzde Giritli Türkler soyadlarından anlaşılmaktadır. Soyadları “aki” eki ile bitmektedir ve “aki” Rumcada “oğlu” anlamına gelmektedir. Soyadındaki “aki” eki çıkarıldığında Türkçe kök ortaya çıkmaktadır. Örneğin Bekraki soyadı “Bekir” ve “aki”den oluşmaktadır ve Bekiroğlu anlamına gelmektedir.

Giritli Türkler kendilerine Osmanlı denmesi nedeniyle Osmanlı Devleti’nin devamı olarak gördükleri Türkiye’ye yakınlık duymaktadır.

Giritli Türklerin kimliklerini koruyamamalarının muhtemel nedenlerini şu şekilde sıralayabiliriz:
Her şeyden önce Araplarla iç içe yaşamaktadırlar. Ayrıca Sünni Müslüman olmaları
nedeniyle yerel halk tarafından kabul görmüşlerdir. Herhangi bir dışlanmışlık, baskıya maruz kalma söz konusu değildir. Büyük bir şehirde yaşadıkları için kültür ve kimliklerini koruyabilecekleri dışa kapalı bir ortam bulamamışlardır. Türkiye’nin varlıklarından haberdar olmaması ve şimdiye kadar ilgi göstermemiş olması Araplaşma sürecini hızlandırmıştır. Şehirleşmiş bir topluluk oldukları için eğitim seviyeleri de yüksektir. Bu da Türk dilinin unutulmasında önemli faktörlerden biri olmuştur.

Eski dönemlerde iletişimin zor olması nedeniyle Suriye ve Lübnan’a yerleşen Giritli Türklerin Anadolu’ya yerleşen akrabaları ile bağları zamanla kopmuştur. Türkiye’de soyadı kanunun çıkması ile Lübnan ve Anadolu’daki Giritliler arasındaki tek bağ ortadan kalkmıştır. İzmir ve Ayvalık’ta çok sayıda akrabaları olduğunu tahmin etmekle beraber net bilgiye sahip değillerdir.
Lübnan’da yaşayan Giritli Türklerin Türkiye’dekilere göre tek farkı yerleştirildikleri yerin Türkiye’nin hâkimiyetinden çıkması ve Arap nüfusun arasında kalmalarıdır.

Lübnanlı Girit Türklerinin Suriye’deki akrabaları ile ilişkisi ise sürmektedir. Hamidiye köyü ile aralarında 45 dakikalık bir mesafe bulunmaktadır ve zaman zaman ziyaret etmektedirler.
Hamidiye’de kalan Giritli Türkler de, Trablus’takiler kadar olmasa da asimile olmuştur. Kırsalda yaşamaları, eğitim seviyesinin düşüklüğü ve dışa kapalılık nedeniyle nispeten kimliklerini korumuşturlar. Örneğin Trablus’takiler dillerini tamamen kaybetmişken Hamidiye’dekiler Rumca konuşmaya devam etmektedir.

Rumca konuşmaları kimlikleri konusunda yanlış bir anlamaya izin vermemelidir. Zira bilindiği gibi nüfus mübadelesi sırasında Türkiye’de yaşayıp Yunanistan’a geçen Rumlar da Türkçeyi daha iyi konuşmaktaydı. Bu durum yaşanılan bölgede kullanılan dil ile alakalıdır. Hamidiye’dekiler kendini Giritli Türk olarak değil Giritli Müslüman veya Osmanlı olarak tanımlamaktadır. Trablusluların bir kısmı eğitim seviyelerinin yüksekliği sayesinde kökenlerini araştırmıştır ve bu nedenle kendini Giritli Türk olarak adlandırmaktadır. Trabluslu Giritli Türkler arasında Türkiye ile bağlantısı olan ve Türkiye’ye sempati duyanlar çoğunluktadır.
Günümüzde Lübnanlı Girit Türklerinin derneği bulunmamaktadır. 1962 yılında İbrahim
Bekraki tarafından “Giritli Muhacirler Derneği” kurulup ruhsatı alınsa da sonraki yıllarda iç savaş nedeniyle faaliyete geçememiştir. Türkiye, Lübnan’da Giritli Türklerin varlığından 1985 yılına kadar haberdar olmamış ve ilk ilişki o yıl içinde Giritli Türklerin Türkiye Büyükelçiliği’ne başvurması ile kurulmuştur.

KAYNAK: http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/201019_sayi11_tr_web.pdf

“Şarkılar mübadiller için kültürel bir miras”

2009-12-27T16:46:00.004+02:00

Mübadelenin üzerinden 86 yıl geçti. Bu 86 yılda da birçok şey değişti. Eskiden farklı olmak herkes tarafından iyi karşılanmıyordu. Homojen toplum, ideal toplumdu. Günümüzde kültürel farklılıkların dile getirilmesi daha kolay ve bu farklılıklar da ilgi çekiyor. Yani artık, nereden geldiğimizi söylemek normal bir şey oldu.“Kimiz” araştırmaları yoğunlaştı. Yeni kuşaklar geçmişlerini araştırmaya, sahip çıkmaya başladılar. Yazar Ahmet Yorulmaz’in dediği gibi, “Birinci kuşak yeni yerine alışmaya çalışır, ikinci kuşak kazanmaya bakar üçüncüsü ise köklerini aramaya çıkar.”

Ortak kültür mirasını koruma konusunda müzik anahtar bir öğe sanıyorum, ne dersiniz?

Bildiğiniz gibi mübadele ile yeni vatanlara doğru yolculuğa çıkan mübadillerin bir kısmı hiç bir şey getiremeden topraklarından ayrıldılar, bir kısmı ise bu yolculukta yanlarında bir kaç parça eşyalarını getirebildiler. Bir vatandan diğer vatana yolculuk eden bu eşyalar, zaman içinde kayboldu, kırıldı ya da halen aile bireyleri tarafından saklanmakta. Ancak sosyo-ekonomik statüsü ne olursa olsun, tüm mübadiller aynı zamanda beraberlerinde kültürlerini ve anılarını degetirdiler. Mübadil hafızaları belki de mübadil valizlerinin en değerliparçalarını oluşturmaktaydı. Türkçeden farklı bir dil, farklı aksanlar,farklı yemek kültürleri ve müzik kültürleri mübadil hafızalarında yolculuk eden bu soyut eşyalara örnek olarak sayılabilir. Yerleşilen yeni yerlerdeki şartlara ve topluma gerek sosyal gerek ekonomik uyumsağlama kaygılarının şiddetine bağlı olarak kimi kültür öğeleri unutuldu, kimileri ise kuşaktan kuşağa aktarılabildi. İşte şarkılar,belki de bu aktarılan öğelerin en başında geliyor.

“Şarkılar bir toplumun ya da topluluğun yansıması”

Şarkılar, eski ve geleneksel değerler ile günümüz arasındagüçlü bir bağ oluşturuyor. Şarkılar geçmişin bugüne kalıntıları. Aynı bağlamda mübadiller ve mübadil çocukları için bazen bir şarkı veya şarkının sadece bir sözü, geçmişe açılan bir kapı oluşturuyor, bazen onları doğdukları topraklara götürüyor, bazen o topraklarda yitirilen bir aile ferdini anımsatıyor. Her şarkının anlamı ve hissettirdiği duygular farklı da olsa şarkılar mübadiller için kültürel bir miras olarak karşımıza çıkıyor. Bu nedenledir ki kuşaklararası aktarımda en belirgin öğelerden biri müzik.

Bu durum mübadeleye tabi tutulan her iki ülke halki için de geçerli mi?

Evet, geçerli.

Şarkıların mübadillerin yaşamlarıyla ve de mübadele ile doğrudan bağlantısı olduğunu söylemek dogru olur mu?

Yanlış olmaz, ancak burada bir açıklama yapma gerekliliği hissediyorum: bahsettiğimiz şarkıların hepsi mübadele acısını ya da vatan özlemini konu alan şarkılar değil. Bir tarafta karşımıza mübadele acısını,üzerinde doğulan toprakların hasretini, kısacası zorunlu göçü ve duygusal etkilerini anlatan şarkılar çıkıyor. Diğer taraftan, mübadilşarkıları diyebileceğimiz, ask, kadının güzelliği, ayrılık, evlilikgibi farklı temalara sahip şarkıları ikinci bir grupta toplamak mümkün. Kimileri çok bilinen, kimileri ise sadece belirli mübadil grupları tarafından bilinen şarkılardan oluşan bu grup şarkıların mübadele ya da sonuçları ile bağlantısı dolaylı da olsa mübadiller için zorunlu terkedilmiş topraklarla aralarında görünmez bağları oluşturuyorlar.

Bu ayrımın dışında, bu mübadele ve mübadil şarkılarını etki ettikleri coğrafi bölge ve döneme göre ayırmak mümkün mü?

Evet, mümkün. Ben araştırma yaparken, mübadele ve mübadil şarkılarını, bölgesel şarkılar, ortak şarkılar, İzmir ve Rebetiko şarkıları vemübadele sonrası şarkılar diye dört ayrı gruba ayırdım.

Bölgesel veya geleneksel olarak adlandırabileceğimiz şarkılardan kısaca bahsedebilir misiniz?

Bölgesel ve veya geleneksel olarak adlandırabileceğimiz şarkılar kısıtlı bir coğrafi bölgede ortaya çıkmış ve genelde yalnızca bu bölge halkı tarafından bilinen, söylenen şarkılardır. Bu tür şarkıların bölgeyle, köy yaşamı ve gelenekleriyle, komşulukla ve güncel hayatla ilişkisi diğer gruplardaki şarkılara oranla daha belirgindir. Genel olarak bu tür şarkılar mübadele öncesi yazılmış ve söylenmiştir, bu nedenle nadiren mübadele, özlem ve göç acısı konularını içerir. Ancak mübadele üzerine yazılmışları da vardır. Bölgesel şarkılarda ön plana çıkan temalar biri de evliliktir. Kız verme, kız alma, düğün, nisan,konulu birçok bölgesel şarkı mevcuttur.
Mesela, Gurbete Gidiyorsun isimli bir Girit türküsü var. Bu türkü Giritli mübadiller tarafından Yunanca söylenmektedir:

Kimin evine gurbete gidiyorsun
Evin temelleri de ağlıyor
Kız kardeşlerin de ağlıyor
Minicik kızlar gibi
…
Gelinimiz pek tatlıdır
Ama doğrusu damadımız da
Köyümüzde ondan iyi
Delikanlı yoktur

Bir örnek daha verelim. Aslı Makedonca (ya da Slavca) olan istemediği biri ile evlendirilen bir kadının türküsü var:

Ezandan ezana sıkıntılıyım
Yabancılar geldi beni almaya
Kandırdılar beni çıkardılar dağlara
A deli bekçi al tüfeğini
Kaçalım dağlara doğru
Geniş ovalara yüksek dağlara

Bu şarkılar LMV tarafından derlenmiştir. Bu şarkıların bir kısmı, bölgesel olmaktan çıkıp daha geniş bir dinleyici kitlesine yayılmıştır. Örneğin Samiyotissa, yani Sisamlı kız, ya da Kanarini mougliko yani Tatlı kanaryam hemen hemen tüm mübadillerin bildiği bir parçadır.

Ortak şarkılar?

Ege’nin her iki yakasında da söylenen, diğer bir deyişle hem Türk hem de Yunan halklarının bildiği, dinlediği ya da söylediğişarkıları ortak şarkılar olarak adlandırabiliriz. Bu tür şarkıların güfte ve besteleri de iki halkın ortak yapımı olabilir, kökenleri Türk,Yunan, Ermeni, Yahudi ya da anonim olabilir. Sonuç olarak bu şarkılara yüzyıllarca aynı topraklar üzerinde yaşamış farklı dinden ve dildeninsanların ortak eserleri demek kanımca yanlış olmaz.

Bu şarkıların ana teması nedir?

Ana temayı aşk oluşturur. Bu şarkılar bence mübadeleşarkıları değildir, ancak göç acısını anlatanlarına da rastlamak mümkündür. Ortak şarkılar Ege’nin bir kıyısından diğer kıyısına yolculuk etmiş, değişikliğe uğramış ve farklı müzisyenler tarafından farklı yorumlanmış şarkılardır.

Bu şarkıların ortak kimlikleri biliniyor mu?

Aslında çok fazla bilinmez ya da önemsenmez. Bu şarkılar Türkiye’de Türkçe söylenir ve Türk şarkıları olarak bilinir. Birçoğu Türk Sanat Müziği eserlerindendir. Aynı şarkılar Yunanistan’da Yunan şarkıları olmuştur, Yunanca söylenirler. Ancak Türkiye’nin aksine Yunanistan’da bu şarkıların bazılarının kimi sözleri halen Türkçe söylenmektedir. Yunanca ve Türkçe sözler nadiren aynı anlamı taşırlar.

Bu şarkılara örnek verebilir misiniz?

Tabii ki… Telgrafın telleri, Darıldın mı gülüm bana, Gemilerde talim var, Küçük yaşta aldım sazı elime, İndim havuz başına, Ödemiş kavakları, Bir dalda iki kiraz gibi şarkılar sayılabilir.

Ortak şarkılar, sadece belirli bir bölgede tanınan ve söylenen şarkılar mı?

Hayır değiller. Kırsal kesimde de kentlerde de bilinenleri var. Günümüzde halen çalınıp söyleniyor, en çok ilgiyi de orta yaş ve üstü dinleyicilerden görürler.

İzmir ve Rebetiko şarkıları?

Mübadele acısını, zorunlu terk edilen yerlere duyulan hasreti, özetle zorunlu göçten kaynaklanan duyguları anlatan şarkılara en iyi örnekleri İzmir ve Rebetiko şarkılarda görüyoruz. O halde bu grubu giren şarkılara mübadele şarkıları demek de yanlış olmaz. Ancak burada bahsettiğim Rebetiko şarkıları 1922-1932 yılları arasında yazılmış olan 1. dönem Rebetiko şarkılarının bir kısmıdır. Birinci dönem Rebetiko şarkılarında ana temalarını göç acısı, sefalet, aşk,kadın, özellikle de İzmirli kadınların güzelliği, nostalji, terk edilenyerlerin güzelliği ve sık sık esrar oluşturur. Bu şarkıların bir kısmıda aynı zamanda mübadil şarkıları ve mübadil şarkılardır.

Neden?

Çünkü, Küçük Asya’dan, özellikle de İzmir’den Yunanistan’a gitmişlerdir.
İzmir şarkıları olarak adlandırdığımız şarkılar, mübadele öncesi çok kültürlü bir dokuya sahip olan İzmir’de birçok müzik akımının etkisinde kalmış şarkılardır. Özellikle batı müziğinden ve dönemin opera akımlarından etkilenmişler. Terk edilen yerlerin güzelliği ve eski vatana hasret İzmir şarkılarının da ana temalarındandır. Ancak bu şarkılarda bazen geri dönme umuduna da yer verilmiş.

Mübadele sonrası şarkılar?

Bu şarkılar tam olarak mübadil şarkıları değildir. Daha çok mübadele acısını ve eski vatana duyulan özlemi anlatan şarkılardır. Çoğunda Türk ve Yunan halkının geçmişte kardeşçe yasadığı belirtilmektedir. Genelde 1970 yılı sonrası yazılmış ve bestelenmiş olan bu şarkıların örnekleri Yunanistan’da daha çoktur. Ancak bu gruba mübadeleden yıllar sonra Yunanistan’a gitmek zorunda kalan İstanbul Rumlarının şarkılarını da dâhil etmek yanlış olmaz. Çünkü dediğimiz gibi tema hasret ve acıdır. Bir örnek verelim: Maria Rita Epik, Thalassa adlı şarkısında şöyle der:

Geçmiş in kiliseleri bize
Camiler size seslenir
Ninemin bağları sana üzüm
Tarlan bana tütün verir
Zeytin sakız gibi iç içeyken
Bir karayelle savrulduk
Sonunda ölülerimiz ve biz
Bu şarkıda buluştuk.

Georges Dalaras’in seslendirdiği Dostluk Şarkısı (orijinal adıyla Mestou Vosporou) yine bu grup şarkılara bir örnek olabilir. Bu şarkıda da yine halkların kardeşliği vurgulanmaktadır.

Ben Türk’üm, sen Rum
Ben de halkım sen de halksın
Senin inancın İsa, benimki Allah
Ama ikimize de düşen ah ile vah
Biraz sevgi ve biraz şarapla,
Sen de sarhoş olursun ben de
Al iç tasımdan
Can dostum ve kardeşim

Bu şarkıların yeniden değer kazanması için yapılan çalışmalar nelerdir?

Bu şarkıların yeniden değer kazanması bir yandan her iki ülkedeki mübadil vakıf ve derneklerinin bir yandan da şarkıcı ve müzisyenlerin aracılıyı ile olmuş. Dernekler ve vakıflar, müzisyen ve şarkıcılardan farklı olarak bölgesel, geleneksel şarkıların yeniden derlenmesi amacı ile de çalışiyorlar. Ancak bu grup şarkılar ticari getirisi yok denecek kadar az olduğundan sanatçılar tarafından gereken önemi görememişler.

Lozan Mübadilleri Vakfı’nın yaptığı çalışmalar dikkate değer, değil mi?

Tabii ki. zaten vakfın kuruluş amaçlarının başında mübadillerin; kültür, sanat, folklorik değerlerini korumak, yaşatmak var. Türk mübadillerin bölgesel ve geleneksel şarkıları ile ilgili en detaylı çalışma şu ana kadar LMV tarafından yapılmıştır. LMV farklı mübadil gruplarıyla sözlü tarih çalışmaları gerçekleştirmiş ve bu çalışmaların sonunda Belleklerdeki güzellik: Mübadele türküleri adlı bir kitap ve mübadillerin kendilerinin seslendirdiği kısa şarkılardan oluşan bir CD hazırlanmıştır. Bu kitapta mübadil türküleri söylenildiği dillere göre ayrılmış: bu diller Makedonca, Yunanca, Türkçe, Pomakça ve Ulahçadır. LMV’nın mübadil türküleri derleme çalışmaları devam ediyor.

“LMV mübadil bestekârlarla ilgili araştırmalar da yapıyor”

Müzik alanındaki diğer önemli etkinlik ise Lozan Mübadilleri Derneği tarafından 2005 yılında kurulan Mübadil korosudur. Bu koro,mübadil çocuk ve torunlarından oluşmaktadır, ayrıca halen birinci kuşak Yanya mübadili de koronun en önemli elemanıdır. Koronun birçok repertuarı var ancak bunlardan en önemlileri Rumeli şarkıları repertuarı, mübadil türküleri repertuarı ve ortak şarkılarrepertuarıdır. Koro ortak şarkıları Türkçe ve Yunanca söyluyor. 2005’ten bu yana Türkiye’nin farklı şehirlerinde ondan fazla,Yunanistan’da ise iki konser vermiş. Koro çalışmalarına devam ediyor.

Bu tür girişimler Yunanistan’da da var mı?

Evet, Yunanistan’da da mevcut. Atina’daki Küçük Asya AraştırmalarıMerkezi mübadil şarkılarını arşivlemekte, birinci kuşak mübadillerin kayıtlarına sahip. Bu merkezde aynı zamanda Küçük Asya müzik aletlerinin koleksiyonu bulunuyor. Merkez geleneksel şarkılarla ilgili birçok çalışma yayımlamış. Bu merkezin dışında Yunanistan’ın birçok şehrinde mübadil dernekleri mübadele ve mübadil şarkıları üzerine çalısiyor. Bu derneklerin korolarında da ortak şarkılar ve geleneksel şarkılar repertuarı oluşturuyor.

“Rebetiko müziği Türkiye’de 1980 öncesi neredeyse hiç bilinmeyen bir müzik dalıdır”

Şarkıcı ve müzisyenlerin çalışmalarına değinmek ister misiniz?

Son yıllarda mübadil şarkılarına verilen önem şarkıcı ve müzisyenler için de artti. Şarkıcı ve müzisyenler ortak şarkıları tekrar yorumlayarak Türk müzik kültürüne katkıda bulunuyorlar. Ortak şarkıları hem Yunanca hem de Türkçe seslendirmişler. Böylece yıllardır Türk şarkıları olarak bildiğimiz şarkılar ortak kültür mirasına dönüşmüş. Candan Erçetin, Buzuki Orhan Osman, Melahat Gürses, Cihat Aşkın, Yeni Türkü ve tabiî ki en başta Muammer Ketencoğlu bu alanda çalışma yapan sanatçılardandır. Yunanistan’da bu tür çalışmalar Türkiye’den daha önce başlamış. En önemli şarkıcılardan biri Stelio Kazancidis, İstanbul ve Anadolu şarkılarını yorumlamış, tamamı Türkçe olan cdleri de mevcut. Haris Alexiou, Glykeria ve Georges Dalaras da bu müziklere emeği gecen önemli sanatçılardandır.

Rebetiko müziği ise Türkiye’de 1980 öncesi neredeyse hiç bilinmeyen bir müzik dalıdır. Rebetiko’yu Türkiye’ye Muammer Ketencoğlu tanıtmış. Günümüzde sayıları durmadan artan rebetiko cdleri ve konserlerine rağmen bu müziğin dinleyici kitlesi halen kısıtlı.

Türk-Yunan ilişkilerinin gelişmesinde müziğin etkisini nasıl yorumlarsınız?

Ortak şarkıların çoğu son yıllarda Yunanistan’da ve Türkiye’de yeniden gündeme gelmiş. Kanımca şarkılara tekrar değer kazandırılması, 1999’dan bu yana gerek Helsinki zirvesi gerekse her iki ülkede de yaşanan deprem felaketindeki ertesinde başlayan, son dönem Türk-Yunan yakınlaşmasının müzik alanında verdiği meyvelerdir. Yeniden yorumlanan bu şarkılar bir yandan genç kuşakların da ilgisini çekmiş; diğer yandan da iki halkın ortak kültür mozaiğinin parçaları olduğunun hatırlanmasına yaramıştır. Gördüğümüz gibi şarkılar mübadiller ile doğdukları topraklar arasındaki görünmez bağlar. Mübadele şarkıları, mübadil şarkıları, ortak, bölgesel ya da Rebetiko şarkıları aralarındaki tematik ve müzikal anlamdaki farklılıklara rağmen aslında Türk ve Yunan halkları arasında da görünmez bağ oluşturan şarkılar.

“Onlar, yüzyıllarca aynı topraklar üzerinde yaşamış halkların günümüze kalan deyişleri. Mübadele ile yok olan çok kültürlülüğün belki de son temsilcileri”

Müziğin halkları yakınlaştırıcı etkisini savunabiliriz. Tarihi yeniden yorumlamada ortak noktalar ve paylaşılan duygular bize yol gösterebilir. Bu iyimser görüşle, müzik sadece Cd’lerden dinlenerek değil, aynı zamanda müziğe bağlı birçok faaliyet ile örneğin ortak konser organizasyonları, ortak müzik konulu konferans ve seminerler, müzik ile ilgili ortak yürütülebilecek araştırmalar karşılıklı anlayışı geliştirebilir ve birleştirici bir etki sağlayabilir. Ortak müzik kültürümüzün hatırlanmasının ve yeniden değer kazanmasının iki ülkehalkı yakınlaşmasında önemli bir etken olacağı kanısındayım.

Ünlü udi Nikos Saragoudas’in da dediği gibi, “Türk ve Yunan halklarını ayıran sınırlar, aynı şarkılarla duygulanmamıza engel olamaz. Dilimiz, dinimiz, soyumuz farklı olabilir. Ama aynı coğrafyanın insanlarıyız, aynı duyguları paylaşıyoruz.” Ya da şöyle de diyebiliriz: Dedemin en sevdiği şarkının Yunan arkadaşlarımın dedelerinin de en sevdiği şarkı olması sizce de bir yakınlık duygusu uyandırmıyor mu?

Peki, mübadele sonrası mübadil müziklerinde değişim var mı?

Mübadil müziklerinde değişim var ve yok aynı zamanda. Bu bahsettiğimiz mübadil gruplarına ve farklı müzik türlerine göredeğişiyor. Örneğin bölgesel şarkıların birçoğu zamanında kaydedilemediği için unutulmuş ya da unutulmaya yüz tutmuş. Eski geleneklerin günümüzde devam ettirilmediği şehir yaşantısında düğün şarkıları da bir kenara bırakılmış. Diğer bir taraftan birçok mübadil köyünde, özellikle düğünlerde geleneksel şarkılar önemini koruyor. Örneğin Dramalı mübadiller düğünlerine Drama şarkılarını icra edebilecek müzisyenler çağırırlar, ki bunların çoğu da mübadil Çingenelerdir. Bu düğünlerde mutlaka söylenmesi gereken birçok şarkı vardır.
Ancak mübadil müziğindeki en önemli değişim Yunanistan’da yaşanmış. Rebetiko şarkılarının çoğu değişime uğramış, bu müzik dalında kullanılan enstrümanlar bile değişmiş. Bu müzik, zamanla mübadil müziği kimliğini kaybetmiş, yeni kimlikler kazanmış.

“Mutlu göç yoktur” derler, hüzünlü bakış açısı şarkılara yansımış demek doğru olur mu?

Daha önce de belirttiğim gibi mübadil ve mübadele şarkılarıilla da mübadele ve göç acısını konu almazlar. Bence hüzünlü bakışaçısı şarkılara yansımış dediğimizde bunu en net olarak Rebetiko veİzmir şarkılarında görürüz. Tabii bir de şarkıların hissettirdikleri var. Melodisi neşeli de olsa, sözleri göç ile ilgili olmasa da bir mübadile ya da mübadil çocuğuna hissettirdikleri hüzünlü olabilir.Çünkü bu şarkılar artık var olmayan bir köyle, bir evle, bir hayatla ilişkilidir.

Araştırmalarınızı kitap olarak yayımlayacak mısınız?

Doktora tezimi sunduktan sonra tabii ki Türkçe yayımlamak istiyorum. Tezimden sonra da mübadele ve mübadiller üzerine araştırmalarıma devam edecegim.

Işıl Öz (Turkish Journal)

Gökçe Bayındır Goularas, 1979’da İstanbul’da doğmuş. 1998’deGalatasaray Lisesi’nden mezun olmuş. Lisans eğitimini siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler üzerine yapmış. Daha sonra yüksek lisansını Sorbonne ve Assas Üniversiteleri’nde Siyaset Bilimi ve Jeopolitika alanlarında yapmış. Paris’te Akdeniz ülkeleri ekonomik işbirliği konusunda çalışan bir sivil toplum kuruluşunda araştırma görevlisi ve bilimsel komite koordinatörü olarak çalışmış. Sonra işten ayrılıp, yine Sorbonne Üniversitesi’nde Prof. Georges Prevelakis yönetiminde doktora çalışmalarına başladığını öğreniyorum. Halen Selanik mübadilleriüzerine doktora yapıyor.

KAYNAK VE DEVAMI: http://www.turkishjournal.com/i.php?newsid=5970&title=%E2%80%9C%C5%9Eark%C4%B1lar-m%C3%BCbadiller-i%C3%A7in-k%C3%BClt%C3%BCrel-bir-miras%E2%80%9D

Ardıç anlattı Yunan nine ağladı!

2009-12-17T22:48:00.001+02:00

Sabah yazarı Engin Ardıç, Yunanistan Konsolosluğu"nun İstiklalCaddesi"nde bulunan Şişmanoğlu binasında düzenlenen "ÇarşambaToplantıları" çerçevesinde “Rembetiko Müziğinin kökleri ve dönemleri”başlıklı bir sunumu ile başlayan gece Café Aman'ın İzmir ve İstanbulkökenli Rembetikoları ile sürdü.

ARDIÇ BİLMEYENLERE REMBETİKOYU ANLATTI

Ardıç,Rembetiko'nun ortaya çıkışı ve gelişimini tarihi süreci içinde elealdığı konuşmasında bu müziği yaratan ve Mangas ismiyle anılan Anadolumübadili Rum kabadayılarının yaşamlarından örnekler verdi.
Rembetikoşarkıların sözlerinden yola çıkarak dönemi ve Anadolu'dan kopup gelenmübadillerin insanların çektiği acıları gözler önüne serdiği konuşmadaRembetiko'nun dönüşmünü de anlattı.
Rembetikoyu İstanbul, İzmirve Pire şeklinde üç farklı yerde gelişen bir müzik tarzı olarak elealan Ardıç, 1920'lerde başlayan müziğin 1950'den sonrabittiğini söyledi ve rembetiko'nun doğduğu zamanki halinin bugün Türksanat müziği de dediğimiz Osmanlı müziğinin Rumca seslendirilen birbenzeri olduğunu söyledi.

GECENİN SÜRPRİZİ KONSOLOSTAN GELDİ

Ardıç'ınkonuşması Şişmanoğlu Konağı'nı dolduran yaklaşık 150 kişilik gruptarafından ilgiyle takip edilirken, gecenin sürprizi Yunanistan'ınİstanbul konsolosu Vasilis Bornova'dan geldi.

Konsolos,sunumundan sonra Ardıç'a teşekkür etmek için çıktığı kürsüde duygulubir açıklama yaptı. 1922'de İzmir'de doğan ve mübadele ile doğduğutoprakları terketmek zorunda kalan küçük bir kız çocuğunun telefon ileArdıç'ın sunumunu dinlediğini ve çok duydulandığını anlattı. Konsolosşimdi 87 yaşında olanve Yunanistan'dan telefon ile konuşmayı dinleyen bu kadının kendiannesi olduğunu, doğduğu toprakları terketmek zorunda kalan annesiadına Ardıç'a teşekkür etmek istediğini söyledi.

KAYNAK: http://www.internethaber.com/news_detail.php?id=222057&interstitial=true