Danışman:Yrd. Doç. Dr. Hamdi ALASLAN
Lisansüstü Eğitim,Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin Tarih Anabilim Dalı, Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı için Öngördüğü YÜKSEK LİSANS TEZİ olarak hazırlanmıştır.
Edirne
Trakya Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü
Mayıs 2006
II
TC.
TRAKYA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE
TARİH ANABİLİM DALI
CUMHURİYET DÖNEMİNİN İLK GÖÇÜ: TÜRK- YUNAN NÜFUS MÜBADELESİ
Bu çalışma, 04.09.2006 tarihinde aşağıdaki Jüri tarafından Oybirliği/ Oyçokluğu ile
kabul edilmiştir.
Başkan Yrd. Doç. Dr. Hamdi ALASLAN
Danışman
Üye Yrd. Doç. Dr. Bülent ATALAY
Üye Yrd. Doç. Özcan AYGÜN
I
ÖNSÖZ
Yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu dönemde artık “Osmanlı Anadolu’su” yoktu. Çünkü 1912-1922 yılları arasında Trakya ve Anadolu nüfusunun yüzde 20’si yok olmuştu. Ülke içindeki azınlıkların çoğunluğu ya savaş sırasında veya mübadele değişiminde yurtdışına göç etmişlerdi. Ülke toprakları çeşitli azınlıklardan değil, tek bir milletten oluşmuştu. Bu önemli ayrım Osmanlı Devleti ile Türkiye Cumhuriyeti arasındaki farklardan biriydi. Bu oluşum yeni devletin yönetimi ve karakterini belirleyen önemli bir etkendir.
Mübadele Mukavelenâmesine gereğince
Mübadil göçmenlere ait mal beyanını kapsayan
“Tasfiye Talepnâmesi”
(Kaynak; Avukat Hüseyin Sıragezen)
Lozan’da imzalanan sözleşmeyle 1,5 milyon üzerinde Rum ve 500 bine yakın Türk karşılıklı yer değiştirdi.Şüphesiz istatistik çalışmasıyla uğraşanlar bu güçlüğü bilir.“Belirli bir nüfus sayısı doğru olsun olmasın bir kitap-kaynak, içinde geçtikten sonra mutlak gerçek olarak kabul edilir.” Özellikle hareketli nüfus yapısı gösteren göç olaylarında oturuşmuş, durumdaki gibi nüfus sayımı sonucu belirlemek güçtür. Bu nedenle bu çalışmada her ne kadar fazla istatistik kullanılmış ise de bu, çalışmanın doğasında olduğu içindir. Fakat bu çalışmanın genel amacı, bu istatistikleri belirtmenin yanında bu göçün ortaya çıkardığı durumu ve sonucu incelerken yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslaşma sürecinde mübadele göçünün etkisini incelemektir.
Türkiye Osmanlı’dan Cumhuriyete bir “göç hikayeleri toplumudur.” Çalışmaya başlarken bu kadar büyük kitlelerin yer değiştirmesinin tarihsel ve sosyal incelemelerinin olabileceği düşünülmüştür. Fakat dönemin basınında geniş yer tutmuş bir olayın - olay bu yönüyle bir tez konusu oluşturmuştur -araştırmalarda ve anılarda pek yer bulamamış ve incelenmemiş olması da gerçekten çok ilginçtir. Oysa mübadele ve öncesindeki göç hareketleri etkisini şu andaki toplum içinde halâ barındırır.
Konuyla ilgili Türkiye’de olayın tarihine yakın zamanlarda yapılmış olan çalışma sayısı o kadar az ki belki de uzun bir süre bu konuda inceleme yapılamamasının nedeni bu olsa gerek. Olayın ardından yapılan ilk çalışma tespitlerimize göre, 1932 tarihinde anonim olarak yayınlanmış “İskân Tarihçesi” adlı bir kaynaktır. 151 sayfadan oluşan bu eser daha fazla antlaşma maddeleri, kanunlar ve talimatnamelerden oluşmaktadır. İkinci kaynak ise 1937 yılında yayınlanmış 306 sayfadan oluşan, bu göçün yapılışına nezaret eden Muhtelit Mübadele Komisyonu ikinci delegesi Mehmet Esat Atuner’in “Muhtelit Mübadele Komisyonu Kararları” adıyla hazırladığı eseridir.
Bu kaynakların dışında yine olayın yaşandığı döneme pek uzak olmayan 1940’lı yıllarda Mihri Belli tarafından Missouri Üniversitesi’nde yapılmış, daha fazla Milletler Cemiyeti belgelerine dayanan “Türkiye ve Yunanistan arasında gerçekleşen Zorunlu Nüfus Mübadelesine Ekonomik Bir Bakış” adıyla yapılan Yüksek Lisans Tezidir.
